Một đời đỏ lửa gò đồng giữa phố nghề đổi thay

(Sóng trẻ) - Giữa nhịp sống hiện đại, phố Hàng Đồng dần vắng tiếng búa. Ở một góc nhỏ, ông Hiến vẫn cần mẫn với nghề, gìn giữ nét xưa của phố.

 “Hôm nào tôi không ngồi làm là tôi khó chịu lắm”. Câu nói nửa đùa nửa thật của ông Hiến vang lên giữa tiếng mài đồng rít chói tai. Ở cái tuổi gần 70, khi người ta chọn nghỉ ngơi, ông vẫn ngồi đó, đôi bàn tay trần lấm lem bụi kim loại, tỉ mẩn gò từng nhịp như thể đó là cách duy nhất để hít thở. Giữa lòng phố Hàng Đồng, nơi những cửa hàng đồ đồng công nghiệp đang dần lấn át giá trị cũ, xưởng nhỏ của ông là thành trì cuối cùng giữ lại nhịp đập thô ráp của kỹ nghệ gò tay Thăng Long.

Ngồi trong một góc nhỏ của con phố, ông Hiến lặng lẽ làm việc giữa những mảnh đồng và dụng cụ đã cũ. Đôi tay ông thoăn thoắt, tỉ mỉ đến từng chi tiết, mỗi động tác đều dứt khoát nhưng chậm rãi, như thể đã được lặp lại hàng nghìn lần theo năm tháng.

Hành trình gắn bó với nghề

Sinh ra trong một gia đình đông con, gốc gác từ gia đình chuyên nghề đồ đồng, cái tinh hoa của cha ông đã sớm thấm vào hơi thở của ông Hiến. Nhưng trước khi trở thành một thợ thủ công, ông lại là một "lão tướng" trên sân cỏ chuyên nghiệp, từng đá cho đội bóng Tổng cục Bưu điện suốt hơn 10 năm.

Trở về từ vùng khai hoang Yên Thế đúng năm Bác Hồ mất, gia đình ông Hiến đối mặt với cảnh không còn nhà cửa. Mười năm ròng rã dưới phố Gầm Cầu cùng những chuyến tàu xình xịch rung chuyển cả đỉnh đầu, gia đình ông vẫn không rời bỏ chiếc đe, cái búa. Chính trong cái ẩm thấp và ồn ào của gầm cầu Long Biên, kỹ nghệ gò đồng đã giúp họ sinh tồn. Cho đến năm 1979, gia đình ông mới có cơ hội chuyển về địa điểm hiện tại để chính thức cắm rễ lại với phố nghề.

Kỹ nghệ trần thế giữa thời đại máy móc

Dạo một vòng phố Hàng Đồng hiện nay, người ta dễ dàng bị đánh lừa bởi những sản phẩm đồng sáng bóng, sản xuất hàng loạt từ máy móc. Nhưng ở số nhà 46, sản phẩm của ông Hiến mang một vẻ đẹp của sự độc bản. Ông chia sẻ về sự thay đổi của thời đại: “Ngày xưa là chuyên gò, thế nhưng bây giờ thì nó công nghiệp hơn một tí, đã có sự hỗ trợ của máy móc. Chứ trước toàn làm bằng thủ công hết, phải cầm giũa, ngồi giũa bằng tay. Mất thời gian lắm”.

Dù có sự hỗ trợ của máy mài hay các công cụ hiện đại, nhưng với ông Hiến, linh hồn của món đồ đồng nằm ở những công đoạn mà máy móc không thể chạm tới. Để tạo nên một bức biển hiệu hay một chiếc hộp tinh xảo, người thợ phải trải qua quy trình khắc nghiệt: gò tạo hình, hàn thủ công bằng đồng, rồi lại mài giũa tỉ mỉ để xóa nhòa những mối nối. Ông giải thích về độ kỳ công: “Hàn xong phải mài giũa đi này, rồi phải đánh cho nó bóng, chứ không phải một công đoạn là được. Nó nhiều công đoạn lắm. Làm cái này phải tỉ mỉ, phải khéo, kiên trì, nóng ruột là không làm được”.

Mỗi sản phẩm ra đời tại đây, từ chiếc ống vôi nhỏ đến những tấm biển hiệu lớn, đều mang dấu ấn của bàn tay người thợ. Có những tấm biển gò tay phải mất tới hai ngày ròng rã mới hoàn thiện được độ nhám và vết búa tự nhiên, thứ ngôn ngữ riêng của người thợ già mà máy móc công nghiệp không bao giờ sao chép được.

Tiếp nối và phát triển
Cả con phố sầm uất tiếng gò ngày nào, nay hầu hết đã chuyển sang buôn bán thuần túy. Ông nhớ về thời hoàng kim: “Ngày xưa phố này là phố làng nghề. Đi qua phố này thấy gò nồi, gò chậu, gò mâm... suốt ngày nghe nhức cả tai. Thế nhưng, hầu như bây giờ buôn bán hết rồi. Trên phố này ngoài tôi ra thì cũng chỉ còn vài nhà làm thôi”.

Giữa bối cảnh ấy, sự tiếp nối của con trai như một liều thuốc an ủi cho cuộc đời tận hiến của người thợ. Từng làm việc tại Đài truyền hình Hà Nội, nhưng người con trai cũng giống như cha mình ngày trước, đã chọn một "cuộc trở về" đầy dũng cảm. Ông kể với vẻ tự hào: “Anh ấy làm ở Đài truyền hình Hà Nội một thời gian, xong bảo là công việc này không phù hợp với con. Bố khuyên về làm nghề với bố. Anh ấy cũng nghe, dần dần thì bây giờ anh làm được. Chục năm nay rồi”.

Hiện tại, người con trai không chỉ thạo nghề mà còn ứng dụng thêm công nghệ để hiện đại hóa quy trình sản xuất của gia đình. Ông Hiến thừa nhận: “Giờ chúng nó tân tiến hơn cả mình, lại biết máy móc, máy vi tính để hỗ trợ nên nó làm nhanh hơn mình. Có những cái dùng máy tính làm đồ họa, vẽ lập trình, thiết kế, cắt CNC, laser... mình giờ già lạc hậu rồi”.

Ông Hiến nhìn ra cửa hiệu, nơi ánh nắng chiều hắt lên những sản phẩm đồng vàng rực với vẻ trăn trở: “Nhiều người đến đây tôi vẫn tâm sự, cần phải có sự quan tâm, tạo điều kiện cho những nghề sản xuất như thế này, vì những nghề này rất là quý. Mai sau, nó mai một đi là không còn đâu”.

Âm thanh gò đồng lại vang lên, đều đặn và kiêu hãnh giữa lòng phố cổ, át đi tiếng còi xe bên ngoài. Ông Hiến lại cúi đầu, tiếp tục tỉ mẩn với những mẩu đồng vụn, như cách ông đã kiên trì bám trụ suốt hơn nửa thế kỷ qua. Chừng nào người thợ già ấy còn thấy "khó chịu" nếu một ngày không được ngồi làm, thì tiếng búa ấy vẫn sẽ còn vang lên, như một mảnh hồn cốt giữ lại ký ức cho Thăng Long giữa dòng chảy hối hả của thời đại.