Nghệ thuật dệt hoa văn cạp váy của người Mường

(Sóng trẻ) - Nghệ thuật dệt hoa văn cạp váy là nét văn hoá độc đáo của người Mường, được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. 

Nghệ thuật dệt hoa văn cạp váy - diễn ngôn của thiên niên sử văn hóa Mường

Nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục truyền thống của người Mường sinh sống tại các huyện Tân Lạc, Lạc Sơn, Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là tỉnh Phú Thọ có từ lâu đời, phản ánh những giá trị nhân sinh của người Việt cổ. Cộng đồng người Mường nơi đây gắn liền với sản xuất nông nghiệp, kinh tế tự cung, tự cấp, trong đó nghề dệt có tầm quan trọng hàng đầu trong các nghề thủ công truyền thống. Bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Mường gồm áo pắn, yếm, váy, tênh, khăn đội đầu. 

Trong đó, phần cạp váy là điểm nhấn nổi bật nhất, chứa đựng tinh văn hóa, kỹ thuật tạo hoa văn cạp váy quyết định giá trị của bộ trang phục. Cạp váy trong bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Mường nền nã, kín đáo, nhưng không kém phần đặc sắc. Hoa văn trên cạp váy của phụ nữ Mường tạo nên giá trị và sự độc đáo, riêng có. 

Nghệ nhân ưu tú, Nhà văn hoá Bùi Huy Vọng cho biết: “Trên cạp váy Mường có những họa tiết, hoa văn rất đặc biệt. Hoa văn trên cạp váy Mường chính là hoa văn trên mặt trống đồng Đông Sơn. Những hoa văn, họa tiết trên mặt trống đồng Đông Sơn được được bảo lưu và truyền thụ rất nhiều đời qua hoa văn trên cạp váy Mường. Cạp váy Mường có rất nhiều họa tiết hoa văn nhưng nhà Lang cấm phụ nữ, con gái nhà dân không được dùng cạp váy có thêu con rồng và hình các con vật linh thiêng khác”. 

Tác giả Trần Từ trong cuốn sách "Hoa Văn Mường", NXB Văn hóa Dân tộc xuất bản năm 1978 đã nêu rõ những hoa văn hoa tiết của váy Mường được dệt với màu đỏ và vàng nối trên nền đen với hoa văn các hình động vật như: rồng, hươu, nhện, bướm, ếch, rùa, công, phượng... đó là những con vật gắn bó, gần gũi với cuộc sống và các sự tích của người Mường, nó được những nghệ nhân phác họa ngay trên trang phục của họ. 

Trong đời sống sinh hoạt hằng ngày, không khó để bắt gặp các “mế” Mường trong những bộ quần áo truyền thống. Từ cuộc sống sinh hoạt hằng ngày đến cuộc sống lao động, phụ nữ Mường vẫn duyên dáng trong những chiếc váy mang đậm đà bản sắc tổ tiên mình. Một nét đẹp thể hiện rõ tình yêu của thế hệ nối tiếp cho những di sản của bậc ông cha và cũng là để kéo dài hành trình bảo tồn cũng như phát huy bản sắc dân tộc mình. 

“Ngày thường ở nhà hay đi làm đồng, tôi vẫn mặc váy Mường cho tiện và quen rồi. Mặc từ bé đến giờ nên thấy như một phần của mình” - bà Hà Thị Lý (người Mường, Hòa Bình) chia sẻ. “Đặc biệt là cái cạp váy, không chỉ để làm đẹp đâu, mà còn thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ. Hoa văn trên đó có ý nghĩa riêng, gắn với đời sống và quan niệm của người Mường” - bà nói thêm.

Dệt để còn, dệt để truyền đời

Nghệ thuật tạo dệt hoa văn cạp váy của người Mường là một trong những thành tố cơ bản của nền văn hóa đại chúng với kho tri thức dân gian rộng lớn chứa đựng bản sắc tộc người Việt. Bảo tồn và phát huy giá trị di sản này cũng chính là giữ gìn hồn cốt dân tộc trong thời đại hội nhập ngày càng sâu rộng hiện nay. Tuy nhiên, theo dòng chảy của thời gian cùng với nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển, bản sắc dân tộc Mường dần bị mai một. 

“Vào thế kỷ trước, nghề dệt của người Mường phát triển rất mạnh, không chỉ ở các vùng Bi - Vang - Thàng - Động (thuộc tỉnh Hòa Bình cũ) mà còn lan rộng sang các địa phương lân cận. Hầu như gia đình nào cũng có khung cửi, từ người già đến người trẻ đều biết dệt thổ cẩm, dệt cạp váy,” bà Nguyễn Thị Vui (Phú Thọ) cho biết. “Tuy nhiên, càng về sau, nhiều gia đình không còn duy trì nghề truyền thống này. Các thế hệ trẻ trong làng cũng dần ít quan tâm hơn đến việc học và giữ nghề”, bà chia sẻ thêm.

Trước những thay đổi trong cách nhìn nhận văn hoá đó, tỉnh Hòa Bình (cũ) đã nỗ lực rất lớn trong công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa Mường và nền “Văn hóa Hòa Bình”. Ngày 24/11/2023, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 2742 /QĐ-UBND phê duyệt Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường” và nền “Văn hóa Hòa Bình” giai đoạn 2023 - 2030. Mục tiêu của đề án tập trung nghiên cứu, đánh giá việc bảo tồn giá trị của nền “Văn hóa Hòa Bình”, bản sắc văn hóa dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể một cách khoa học và hệ thống.

Với những nỗ lực của chính quyền cũng như người dân, đồng thời là giá trị văn hóa tiêu biểu, độc đáo mang đậm bản sắc tộc người, mới đây “Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường các huyện Tân Lạc, Lạc Sơn, Yên Thủy, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là tỉnh Phú Thọ” đã được Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây vừa là sự tôn vinh, ghi nhận và là niềm tự hào của người Mường. Đặc biệt là động lực để đồng bào Mường nơi đây tiếp tục giữ gìn và phát huy giá trị di sản trong dòng chảy của đời sống đương đại.