Tự chủ và tự lo: Báo chí chính thống trước áp lực sinh tồn

(Sóng trẻ) - “Tự chủ tài chính” từng được kỳ vọng mở ra không gian linh hoạt cho báo chí nhưng giờ đây lại trở thành thử thách sinh tồn khi nguồn thu truyền thống sụt giảm. Trong bối cảnh này, biên tập viên Lê Thông tại  Cơ quan Báo và Phát thanh Truyền hình Hà Nội phải vừa cân đối ngân sách, vừa tìm cách duy trì nhịp sáng tạo và tiếp cận độc giả.

Tự chủ tài chính hay tự cân đối rủi ro?

“Tự chủ tài chính” từng được xem là bước chuyển cần thiết để báo chí vận hành linh hoạt hơn. Nhưng trong thực tế, khái niệm này đang trượt dần về phía “tự xoay xở”, khi nguồn thu truyền thống suy giảm nhanh hơn khả năng thích nghi.

Theo báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông cho thấy nguồn thu quảng cáo đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng xuyên biên giới như Google, Facebook - những đơn vị không trực tiếp sản xuất nội dung nhưng lại nắm giữ kênh phân phối. Trong bối cảnh đó, “tự chủ” không còn là quyền lựa chọn chiến lược, mà trở thành áp lực tài chính thường trực. 

Đứng trước bối cảnh này, anh Lê Thông chia sẻ: “Thay đổi lớn nhất không nằm ở kỹ năng viết, mà nằm ở tư duy. Trước đây, phóng viên chỉ cần quan tâm: Tin có hay không? Bài có sâu không? Bây giờ, trong đầu mỗi người luôn có thêm câu hỏi: Bài này có ai xem không? Nó có nuôi sống được tòa soạn không?”. 

Không ít cơ quan báo chí tại Việt Nam đã công khai tình trạng khó khăn về nguồn thu, đặc biệt sau giai đoạn dịch bệnh và sự thay đổi hành vi tiêu dùng thông tin. Theo thống kê từ Hội Nhà báo Việt Nam, nhiều đơn vị phải cắt giảm chi phí, thu hẹp bộ máy hoặc điều chỉnh cơ chế chi trả để duy trì hoạt động.

Khi nội dung cũng phải “tính toán để sống”

Hệ quả của áp lực tài chính lan trực tiếp đến cách vận hành nội dung. Khi nguồn lực bị siết lại, những tuyến bài cần đầu tư dài hơi như: điều tra, phóng sự sâu, tác nghiệp hiện trường kéo dài trở thành lựa chọn khó khăn. Thay vào đó, nội dung có khả năng sản xuất nhanh, chi phí thấp và dễ phân phối được ưu tiên hơn.

Anh Lê Thông cho biết: “Những đề tài mang tính xu hướng, dễ lan truyền thường được duyệt nhanh hơn. Một đề tài bây giờ không còn chỉ là bài viết chữ, mà phải tính xem có thể làm video ngắn, podcast hay đồ họa để khai thác trên nhiều nền tảng”.

Áp lực sinh tồn và làm thêm của biên tập viên trẻ

Theo World Association of News Publishers, nhiều tòa soạn trên thế giới đang chuyển sang mô hình nội dung ngắn, đa nền tảng để tối ưu chi phí. Xu hướng này cũng hiện diện rõ tại Việt Nam, khi các tòa soạn đẩy mạnh video ngắn, tin nhanh, nội dung mạng xã hội để giữ nhịp tiếp cận độc giả.

Tuy nhiên, sự dịch chuyển này đi kèm một rủi ro, về vấn đề này biên tập viên Lê Thông chia sẻ: “Có những lúc chúng tôi buộc phải lấy ngắn nuôi dài. Làm những nội dung dễ tiếp cận hơn để có nguồn thu, từ đó mới có điều kiện theo đuổi những đề tài chuyên sâu”. 

Nhiều phóng viên trẻ thừa nhận phải tìm thêm nguồn thu ngoài nghề: từ việc viết tự do, làm nội dung truyền thông đến các công việc khác để duy trì cuộc sống tại các đô thị lớn. Biên tập viên Lê Thông tâm sự: “Việc làm thêm bên ngoài giờ khá phổ biến. Nó giúp người làm báo sống được với nghề, nhưng năng lượng là hữu hạn. Khi phải chia sức cho nhiều việc, việc đào sâu cho các bài báo chính thống chắc chắn bị ảnh hưởng”. Không chỉ là vấn đề thời gian, sự “chia đôi” này còn kéo theo rủi ro về ranh giới nghề nghiệp.

Trong dài hạn, vấn đề không chỉ là tồn tại, mà là tồn tại với điều kiện nào. Khi tài chính trở thành áp lực thường trực, mọi giá trị đều có nguy cơ bị điều chỉnh để thích nghi. Tự chủ tài chính, xét đến cùng, không chỉ là một cơ chế vận hành mà là một phép thử. Một phép thử xem báo chí có thể đi bao xa khi phải vừa giữ nhịp tin, vừa tự giữ nhịp sống của chính mình.