“Trả hàng hoàn tiền” và áp lực môi trường phía sau những cú nhấp chuột mua sắm

(Sóng trẻ) - Bên cạnh sự tiện lợi, việc mua sắm trực tuyến cũng phát sinh nhiều vấn đề, trong đó chính sách “trả hàng hoàn tiền” tác động không nhỏ tới môi trường.

Lượng rác tăng theo mỗi đơn hàng

Khi mua hàng trực tiếp, chúng ta chỉ sử dụng một lớp bao bì để đựng sản phẩm., nhưng với hàng hoá trên sàn thương mại điện tử thì khác. Một sản phẩm thường được đóng gói qua nhiều lớp bao bì: túi chống sốc bên trong để bảo vệ hàng hóa và túi nilon, màng co bên ngoài để đóng gói, vận chuyển.

Không chỉ dùng nguyên liệu gốc dầu mỏ trong khâu đóng gói, hàng hóa còn gây phát thải hoặc tiêu tốn năng lượng trong khâu vận chuyển. Món hàng ấy sẽ được chuyển từ kho người bán tới các điểm trung chuyển, kho trung tâm, rồi giao chặng cuối tới khách hàng. 

Khi phát sinh hoàn hàng hoặc từ chối nhận, lượng bao bì thải ra môi trường tiếp tục tăng, khiến rác thải phát sinh ngày càng lớn. Thậm chí, một số món hàng hoàn lại rồi không thể bán lại, đồng nghĩa sẽ thải ra một số lượng lớn rác thải. Vì vậy, hoạt động hoàn hàng được xem là một trong những yếu tố góp phần gia tăng chất thải rắn và gây áp lực lên môi trường.

Mỗi lượt hoàn hàng đồng nghĩa với việc phương tiện vận chuyển phải thực hiện thêm một hành trình ngược trở lại kho trung chuyển hoặc người bán. Theo các nghiên cứu về logistics và chuỗi cung ứng, vận chuyển chặng cuối (last-mile delivery) được xem là một trong những khâu gây phát thải lớn nhất trong chuỗi cung ứng. Vậy nên khi phát sinh hoàn hàng, lượng phát thải carbon và rác thải bao bì từ hoạt động vận chuyển này gia tăng đáng kể.

Theo ước tính của Hiệp hội Bán lẻ Quốc gia Mỹ (NRF), tỷ lệ hoàn hàng của các đơn online năm 2025 ở mức 19,3%. Cứ 5 đơn online bán ra thì có 1 đơn hoàn. Tính toàn ngành bán lẻ, tỷ lệ này thấp hơn, ở mức 15,8%, tương ứng 850 tỷ USD doanh số.

Bài toán xử lý vấn đề nan giải
Anh Minh Đức (31 tuổi, phường Ba Đình, Hà Nội), hiện đang sở hữu một kênh bán hàng trên Shopee, cho biết: “Mình bán hàng trên mạng nên đôi khi không tránh khỏi việc hàng bị hoàn trả hay khách hàng từ chối nhận. Khi đó, bắt buộc mình phải khui hàng đã đóng gói rồi, lúc ấy bao nilon hay túi chống sốc bị rạch thì cũng không thể tái sử dụng được nữa”.

Theo PGS.TS Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, hệ thống xử lý chất thải đô thị chủ yếu được thiết kế dựa trên các nguồn chất thải thông thường như rác sinh hoạt, công nghiệp, xây dựng và giao thông. Khi thương mại điện tử phát triển nhanh, khối lượng chất thải phát sinh vượt ngoài dự tính ban đầu, dẫn đến nguy cơ quá tải: Từ phương tiện vận chuyển rác, khu lưu trữ, khu chôn lấp cho đến cơ sở xử lý. Điều này có thể phá vỡ quy hoạch hạ tầng xử lý chất thải đã được xây dựng trước đó.

Để giảm thiểu tác động môi trường, PGS.TS Phùng Chí Sỹ khuyến nghị sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường và thương mại điện tử để quản lý nguồn chất thải phát sinh từ hoạt động này. Có thể xem xét cơ chế trách nhiệm đối với người bán hàng online, chẳng hạn đóng phí môi trường theo đơn hàng hoặc theo lượng bao bì sử dụng. Khi có chi phí phát sinh, doanh nghiệp sẽ tính toán để giảm bao bì dư thừa.

Đối với người bán, khuyến khích sử dụng bao bì thân thiện môi trường, bao bì tái chế hoặc dễ phân hủy, giao hàng đúng yêu cầu, đảm bảo chất lượng. Với người mua, cần nâng cao ý thức mua sắm có trách nhiệm, cân nhắc kỹ trước khi đặt hàng, hạn chế tâm lý mua thử rồi trả. Đơn vị vận chuyển nên tối ưu quy trình giao nhận, giảm sử dụng bao bì dư thừa và thúc đẩy các mô hình thu hồi, tái sử dụng vật liệu đóng gói.

Nếu xu hướng “Trả hàng - hoàn tiền” tiếp tục gia tăng mà không có biện pháp kiểm soát, trong vài năm tới lượng chất thải sẽ tăng rất nhanh, gây áp lực lớn lên hệ thống hạ tầng môi trường và có nguy cơ dẫn đến quá tải xử lý rác thải đô thị. Vì vậy, bên cạnh sự phát triển của thương mại điện tử, việc xây dựng các giải pháp quản lý bền vững và nâng cao ý thức tiêu dùng có trách nhiệm trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.