Giúp người cao tuổi bắt nhịp chuyển đổi số

(Sóng trẻ) - Thông qua phong trào “Bình dân học vụ số”, cán bộ, đoàn viên tại cơ sở đang từng bước đưa công nghệ đến gần hơn với người cao tuổi, giúp họ nâng cao kỹ năng sử dụng những tiện ích số và chủ động tiếp cận những dịch vụ thiết yếu trong đời sống.

Ra đời trong bối cảnh chuyển đổi số, phong trào “Bình dân học vụ số” kế thừa tinh thần xóa mù chữ năm 1945, hướng tới phổ cập tri thức và trang bị kỹ năng công nghệ cho người dân. Phong trào cũng góp phần cụ thể hóa định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị.

Tại địa phương, việc triển khai các lớp “Bình dân học vụ số” cho người cao tuổi đòi hỏi nội dung thiết thực, phương pháp hướng dẫn phù hợp và sự hỗ trợ thường xuyên sau tập huấn để người học từng bước hình thành kỹ năng sử dụng công nghệ. Để làm rõ thực tiễn triển khai và những giải pháp nâng cao hiệu quả phổ cập năng lực số cho người cao tuổi, phóng viên đã có cuộc trao đổi với anh Nguyễn Bá Khải, chuyên viên Ban Công tác Đoàn và Thanh thiếu nhi, Cơ quan Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Quảng Ninh.

PV: Qua quá trình trực tiếp hướng dẫn tại các lớp học “Bình dân học vụ số”, anh nhận thấy người cao tuổi cần được ưu tiên trang bị những kỹ năng số nào?

Anh Nguyễn Bá Khải: Qua gần 150 lớp “Bình dân học vụ số” mà tôi đã trực tiếp tham gia tập huấn ở nhiều địa phương, tôi cho rằng với người cao tuổi, điều quan trọng nhất là lựa chọn đúng những kỹ năng giúp họ tự chủ hơn trong cuộc sống hằng ngày. Trước hết là những thao tác cơ bản trên điện thoại thông minh như kết nối mạng, tìm kiếm thông tin, gọi video, chụp và gửi ảnh, sử dụng Zalo, đồng thời biết điều chỉnh cỡ chữ, âm lượng hay các chức năng hỗ trợ phù hợp với tuổi tác.

Tiếp đó, tôi đặc biệt ưu tiên kỹ năng sử dụng VNeID, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán số và các tiện ích thiết yếu. Ngoài ra, một nội dung ngày càng quan trọng là an toàn số: nhận biết cuộc gọi giả mạo, đường link lạ, không cung cấp mật khẩu, mã OTP và biết dừng lại khi có dấu hiệu bất thường.

Trong những lớp học “Bình dân học vụ số” của mình, tôi cũng hướng dẫn người cao tuổi sử dụng các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ở mức cơ bản, chẳng hạn như tra cứu thông tin, hỏi về món ăn, cây trồng, soạn thảo văn bản. Theo tôi, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi người học thấy được rằng: học hôm nay, ngày mai đã có thể dùng vào một việc cụ thể của mình.

PV: Trong quá trình thực hành, người cao tuổi thường gặp những khó khăn gì khi tự thực hiện các kỹ năng số này?

Anh Nguyễn Bá Khải: Theo tôi, khó khăn lớn nhất đối với người cao tuổi khi thực hành kỹ năng số không hẳn nằm ở tuổi tác, mà xuất phát từ tâm lý sợ làm sai. Nhiều cô bác sử dụng điện thoại rất cẩn thận vì lo rằng nếu thao tác nhầm có thể làm “hỏng máy”, mất tiền hoặc mất dữ liệu. Chính tâm lý đó khiến họ dễ phụ thuộc vào con cháu, mặc dù nhiều thao tác thực tế không quá phức tạp.

Bên cạnh đó, người cao tuổi thường khó ghi nhớ một chuỗi thao tác dài. Ví dụ, khi một công việc đòi hỏi thực hiện qua 5-6 bước, rồi có thêm mã OTP, mật khẩu hoặc chuyển đổi giữa nhiều màn hình, họ rất dễ nhầm lẫn. Một số người cũng gặp khó khăn vì chữ nhỏ, các biểu tượng gần giống nhau hoặc thao tác vuốt, chạm chưa chính xác. Đặc biệt, những khái niệm như liên kết, đám mây hay trí tuệ nhân tạo còn khá xa lạ với nhiều người cao tuổi. Vì vậy, nếu chỉ giải thích bằng thuật ngữ công nghệ, họ sẽ khó tiếp thu.

Một vấn đề nữa là nhiều bác thao tác được khi có người hướng dẫn trực tiếp trên lớp nhưng lại quên khi về nhà. Vì thế, việc hướng dẫn cần kết hợp thực hành thường xuyên với các hình thức hỗ trợ sau lớp học, giúp người học củng cố kỹ năng và tự tin hơn khi sử dụng công nghệ. Khi họ chủ động thao tác, thử và xử lý một tình huống nhỏ, kỹ năng mới thực sự được hình thành.

PV: Với những người cao tuổi có ít kinh nghiệm sử dụng công nghệ, anh thường điều chỉnh cách hướng dẫn như thế nào để họ có thể dễ dàng tiếp thu và thực hành?

Anh Nguyễn Bá Khải: Khi làm việc với người cao tuổi, tôi luôn cố gắng chuyển sang tư duy của một người đồng hành cùng người học, thay vì tư duy của một người “dạy công nghệ” thông thường. Tôi không bắt đầu bằng những khái niệm như chuyển đổi số, nền tảng số hay AI tạo sinh, mà bắt đầu bằng một câu hỏi rất gần gũi: “Bác đang muốn dùng điện thoại để làm việc gì?”. Khi tự xác định được nhu cầu của bản thân, người cao tuổi có thể lựa chọn và sử dụng công nghệ phù hợp để đáp ứng đúng nhu cầu đó.

Trong quá trình hướng dẫn, tôi chia thao tác thành từng bước ngắn, nói chậm hơn, làm mẫu một lần, sau đó để chính cô bác thực hành lại theo mô hình lớp học “Cầm tay chỉ việc”. Tôi đặc biệt hạn chế việc cầm điện thoại làm hộ, bởi họ cần trực tiếp thao tác mới có thể ghi nhớ và tự thực hiện khi không có người hướng dẫn. Có những thao tác tôi cho thực hiện 2-3 lần liên tiếp; đồng thời nhắc lại những nguyên tắc dễ nhớ như “đọc trước khi bấm”, “không đưa OTP cho người khác”, “chưa chắc thì dừng lại”.

Ngoài ra, tôi thường gắn bài học với tình huống rất cụ thể: gửi ảnh cho con, tra cứu thuốc, tìm đường, hỏi AI một món ăn, thanh toán tiền điện hay nhận diện một tin nhắn đáng ngờ. Khi bài học gắn với chính cuộc sống của họ, họ sẽ dễ dàng tiếp thu hơn. Tôi tin rằng với người cao tuổi, việc hướng dẫn chậm hơn để họ có thể tự thực hiện các thao tác sẽ hiệu quả hơn cách truyền đạt nhanh nhưng người học chỉ nhớ được trong buổi học đó.

PV: Từ những lớp học “Bình dân học vụ số” mà bản thân đã hướng dẫn, anh nhận thấy người cao tuổi có những thay đổi đáng chú ý nào trong cách sử dụng công nghệ?

Anh Nguyễn Bá Khải: Điều làm tôi tự hào và hạnh phúc nhất qua các lớp “Bình dân học vụ số” là sự thay đổi về tâm thế của người học. Ban đầu, nhiều cô bác thường nói: “Tôi già rồi, học cái này khó lắm”. Tuy nhiên, khi tự thực hiện thành công một vài thao tác, họ dần cởi mở hơn và chủ động tìm hiểu cách sử dụng công nghệ. 

Có một kỷ niệm đến giờ tôi vẫn nhớ rõ. Sau buổi học tại một xã ở Quảng Ninh, một bác chủ động đến bắt tay và cảm ơn tôi: “Cảm ơn cháu vì đã hướng dẫn bác sử dụng công cụ AI rất hữu ích cho cuộc sống và công việc”. Khi tôi hỏi về nghề nghiệp của bác, bác trả lời đầy chân thành rằng bác chuyên viết điếu văn cho các đám hiếu ở địa phương.

Trước đây, bác mất cả ngày để viết một bài điếu văn phù hợp với mỗi người và hoàn cảnh gia đình, dựa trên những mẫu đã tích lũy qua nhiều năm. Sau khi được hướng dẫn cách cung cấp cho AI thông tin về tiểu sử, nghề nghiệp và yêu cầu về giọng văn, bác có thể tạo bản nháp chỉ trong 1-2 phút. Cuối cùng, bác tự đọc, chỉnh sửa nội dung cho phù hợp với từng người đã mất.

Đó là một ví dụ bình dị, nhưng với tôi lại thể hiện rất rõ giá trị của chuyển đổi số: công nghệ không nhất thiết phải bắt đầu từ những việc lớn lao. Đôi khi, việc giúp một người thực hiện công việc quen thuộc của họ nhanh chóng, hiệu quả hơn và đỡ vất vả hơn cũng đã mang đến ý nghĩa thiết thực.

PV: Theo anh, cần làm gì để người cao tuổi duy trì sử dụng những kỹ năng số đã được học sau khi kết thúc các lớp hướng dẫn?

Anh Nguyễn Bá Khải: Nếu chỉ tổ chức một lớp tập huấn rồi kết thúc, hiệu quả sẽ dễ giảm dần, bởi kỹ năng số cũng giống như nhiều kỹ năng khác, không sử dụng thường xuyên thì sẽ quên. Vì vậy, điều đầu tiên là phải biến những gì đã học thành thói quen gắn với cuộc sống hằng ngày. Thay vì giao bài tập mang tính kỹ thuật, chúng ta có thể khuyến khích cô bác mỗi ngày thực hiện một việc rất nhỏ, đó là tự tra cứu thông tin, gửi một bức ảnh, mở VNeID, đặt câu hỏi cho AI hoặc kiểm tra đường link trước khi truy cập.

Bên cạnh đó, tôi cho rằng cần duy trì các nhóm hỗ trợ sau tập huấn như nhóm Zalo của lớp, tổ công nghệ số cộng đồng hoặc lực lượng đoàn viên, thanh niên tại cơ sở. Khi gặp vướng mắc và có nơi để hỏi, người cao tuổi sẽ cảm thấy thuận lợi hơn và tiếp tục sử dụng. Ngược lại, nếu gặp trở ngại 1-2 lần mà không biết hỏi ai, họ dễ quay lại thói quen nhờ người khác thao tác hộ.

Gia đình cũng đóng vai trò quan trọng. Con cháu nên kiên nhẫn hướng dẫn và khuyến khích người cao tuổi tự thao tác thay vì làm thay họ. Đồng thời, các lớp sau cần có những buổi ôn tập ngắn, cập nhật kiến thức về lừa đảo trực tuyến, các ứng dụng mới hoặc tính năng mới. 

Theo tôi, mục tiêu cuối cùng của phong trào “Bình dân học vụ số” chính là giúp người cao tuổi tiếp tục tự học, tự sử dụng và tự tin sống trong môi trường số.

Xin cảm ơn những chia sẻ của anh Nguyễn Bá Khải!