Giống chè cổ Tân Cương: “Giữ” hay “Buông” trước áp lực giống lai?

(Sóng trẻ) - Từng làm nên danh tiếng cho chè Tân Cương gần một thế kỷ, giống chè cổ đang dần bị thay thế bởi các giống chè cành lai có năng suất cao hơn. Giữa bài toán kinh tế và việc gìn giữ bản sắc, người trồng chè đứng trước lựa chọn không dễ dàng.

Giống chè làm nên danh tiếng/Giống chè “đệ nhất danh trà” 

Từ những năm 1920, ông Đội Năm (Vũ Văn Hiệt) đã mang giống chè trung du từ Phú Thọ về trồng tại Tân Cương, đặt nền móng cho vùng “đệ nhất danh trà” Thái Nguyên. Trải qua gần một thế kỷ, giống chè này gắn liền với hương vị đặc trưng: chát nhẹ, hậu ngọt sâu, thoảng hương cốm non - thứ “chất riêng” làm nên danh tiếng chè Tân Cương.

Tuy nhiên, giống chè cổ hiện đang dần thu hẹp diện tích do năng suất thấp và cây già cỗi. Nhiều hộ dân chuyển sang trồng giống lai để tăng thu nhập, khiến giống chè từng được coi là “linh hồn” của vùng trà nay chỉ còn tồn tại ở một số diện tích nhỏ.

Nhịp chuyển giữa những đồi chè

Trái với giống chè trung du cổ, các giống chè cành lai hiện đang chiếm ưu thế tại Tân Cương nhờ năng suất cao và dễ chăm sóc.Nhiều hộ dân tại Tân Cương đã chuyển đổi sang trồng các giống chè lai như LDP1, TRI777 nhằm thay thế các giống chè truyền thống.Việc sử dụng giống chè lai giúp tăng sản lượng, hạn chế sâu bệnh và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường, từ đó mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt.Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn giống chè không chỉ là quyết định kỹ thuật mà còn trở thành hướng mưu sinh quan trọng, giúp người dân ổn định thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Theo như chị Nguyễn Thị Huyền nông dân trồng chè chia sẻ “Trước đây gia đình tôi cũng trồng chè trung du, nhưng năng suất thấp, mỗi vụ thu không được bao nhiêu. Từ khi chuyển sang chè lai, sản lượng tăng rõ rệt, búp đều hơn, dễ bán hơn nên thu nhập cũng ổn định hơn. Làm nông giờ cũng phải tính toán, chứ nếu chỉ giữ chè cổ thì khó đảm bảo cuộc sống”.

Tuy vậy, không ít người trồng chè cho rằng hương vị chè lai chưa đạt được độ đậm và hậu ngọt sâu như chè cổ. Sự thay thế này vì thế phản ánh rõ lựa chọn của người dân: ưu tiên hiệu quả kinh tế, dù có thể đánh đổi một phần bản sắc truyền thống.Giữa làn sóng chuyển sang giống chè lai, người trồng chè Tân Cương đang đứng trước một lựa chọn không dễ. Nhiều hộ thẳng thắn thừa nhận họ chuyển sang giống lai vì hiệu quả kinh tế: năng suất cao, thu nhập ổn định hơn.

Dẫu chè lai ngày càng được người dân trồng phổ biến hơn nhưng vẫn còn  một số hộ gia đình và hợp tác xã  quyết định giữ lại vài sào chè trung du cổ. “Bỏ thì tiếc lắm, vì đó là hương vị chè Tân Cương ngày xưa”,theo bà Linh - hộ dân trồng chè chia sẻ. Với họ, giống chè cổ không chỉ là cây trồng mà còn là “hồn trà” của vùng đất này.

Hướng đi phù hợp trong thế giằng co

Sự tồn tại song song của hai lựa chọn cho thấy một thực tế: giữa bài toán mưu sinh và gìn giữ bản sắc, người trồng chè buộc phải cân nhắc. Liệu việc bảo tồn giống chè cổ có phải là một lựa chọn “xa xỉ” khi đời sống còn nhiều khó khăn, hay chính đó lại là hướng đi để chè Tân Cương tạo sự khác biệt trên thị trường cao cấp và du lịch? 

Trước thực tế chuyển dịch mạnh sang giống chè lai, nhiều ý kiến cho rằng hướng đi bền vững là kết hợp cả hai loại giống. Trong đó, diện tích lớn trồng chè lai để đảm bảo sản lượng và thu nhập, còn một phần diện tích giữ lại chè cổ để phát triển dòng chè đặc sản.

Một số hợp tác xã và hộ trồng chè cũng bắt đầu hướng đến mô hình chè hữu cơ, chè trải nghiệm, gắn với du lịch như hái chè, thưởng trà ngay tại đồi. Đây được xem là cách nâng cao giá trị cho chè cổ - không cạnh tranh bằng sản lượng mà bằng chất lượng và câu chuyện văn hóa.

Bên cạnh đó, vai trò của chính quyền và hợp tác xã trong việc bảo tồn giống gốc, xây dựng thương hiệu “chè Tân Cương cổ truyền” và hỗ trợ đầu ra được xem là yếu tố quan trọng. Giữa áp lực thị trường, việc giữ lại những gốc chè cổ có thể chưa mang lại lợi ích trước mắt, nhưng lại là cách để giữ lại một phần bản sắc cho vùng “đệ nhất danh trà”.