Một đời đi cùng lịch sử bằng ống kính và trang viết

(Sóng trẻ) - Hơn nửa thế kỷ gắn bó với báo chí và nhiếp ảnh, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Đinh Quang Thành đã đi qua chiến tranh và thời bình bằng một tinh thần làm nghề bền bỉ với quan niệm "Người làm báo phải đi - thấy - hiểu”.

Người lính cầm máy sánh bước cùng đoàn quân

Trong những năm tháng chiến tranh phá hoại ở miền Bắc, nhà báo Đinh Quang Thành đã sớm bước vào môi trường tác nghiệp đầy khắc nghiệt. Đây cũng là giai đoạn ông thực hiện bộ ảnh “Địch phá ta cứ đi” - ghi lại nhịp sống và tinh thần kiên cường của người dân, bất chấp bom đạn vẫn lao động, sản xuất và giữ vững nhịp sinh hoạt thường ngày. Những khuôn hình ấy không chỉ phản ánh hiện thực chiến tranh mà còn góp phần khắc họa ý chí không khuất phục của hậu phương miền Bắc.

Với ông, mỗi bức ảnh khi đó không đơn thuần là ghi nhận sự kiện, mà còn là một thông điệp. Ông lựa chọn góc chụp, nhân vật, khoảnh khắc để làm nổi bật tinh thần “địch phá nhưng ta không dừng lại”, qua đó tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ trong dư luận.

Khi chiến dịch giải phóng miền Nam bước vào giai đoạn quyết định, ông theo chân Quân đoàn 2 tiến từ Huế, vượt đèo Hải Vân, vào Đà Nẵng rồi dọc quốc lộ 1 hướng về Sài Gòn. Đó là hành trình mà người phóng viên khi ấy không thể biết trước điểm dừng, chỉ có thể bám theo nhịp tiến quân.

Ông nhớ lại: “Chúng tôi hành quân cùng cả một quân đoàn, hàng nghìn xe tăng, pháo binh, bộ binh nối nhau kín đặc trên các trục đường.Với người lính khi ấy, ra trận là không nghĩ đến đường lui, không một phút dừng lại”.

Với nhà báo Đinh Quang Thành, nhiếp ảnh chiến trường không phải là phản xạ tức thời mà là một quá trình lựa chọn có ý thức. Ông luôn đặt ra yêu cầu rất rõ: mỗi bức ảnh phải có nội dung, có mục đích và có khả năng truyền tải thông điệp.

Chia sẻ với phóng viên, ông nói: “Không phải cứ giơ máy lên là có thể chụp được ảnh. Mỗi khuôn hình đều phải có ý đồ, phải chuyển tải được nội dung. Có những thời điểm, tôi phải tính trước hướng tiến của xe tăng, chủ động chạy lên phía trước để đón khoảnh khắc. Nếu chỉ ngồi trên xe, sẽ không thể có được những bức ảnh có giá trị”.

Chính tư duy đó khiến ông không chụp theo kiểu ghi nhận đơn thuần, mà luôn hướng đến việc phản ánh bản chất của sự kiện. Những bức ảnh chụp tại chiến trường miền Nam, đặc biệt là các khu vực như Đà Nẵng hay sân bay Tân Sơn Nhất, đều được thực hiện trong điều kiện chiến sự căng thẳng, đòi hỏi sự chủ động và dấn thân của nhà báo. 

Trong đó, có những bức ảnh ghi lại cảnh máy bay Mỹ bị bắn rơi ngay tại khu vực sân bay hoặc trong khu dân cư. Những khuôn hình này không chỉ mang giá trị tư liệu, mà còn thể hiện rõ dụng ý nghề nghiệp: góp phần làm suy giảm hình ảnh “bất khả xâm phạm” của không lực Mỹ, cho thấy sự thất bại ngay trên chiến trường miền Nam.

Ông từng nói rõ về vai trò của người làm báo trong chiến tranh: “Người lính chiến đấu bằng súng, còn phóng viên chúng tôi chiến đấu bằng bút và máy ảnh. Có súng đấy nhưng hầu như không dùng, vì tay lúc nào cũng cầm máy ảnh. Muốn có ảnh thì phải có mặt ở nơi đang diễn ra sự kiện. Không có mặt thì không thể có tư liệu”.

Qua quá trình tác nghiệp sôi nổi trong điều kiện “bom rơi đạn nổ”, nhà báo Đinh Quang Thành là minh chứng cho thấy người cầm máy không chỉ ghi nhận hiện thực, mà còn tham gia vào cuộc đấu tranh bằng chính sản phẩm báo chí của mình. Họ là những “cánh quân thầm lặng” nhưng luôn có mặt ở nơi nguy hiểm nhất, nơi sự kiện đang diễn ra trực tiếp, để ghi lại những gì chân thực nhất. 

Trọn một đời say mê với báo chí

Rời chiến trường, nhà báo Đinh Quang Thành bước vào một chặng đường mới - không còn tiếng súng, nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần dấn thân của người làm báo. Ông chuyển sang viết báo, giảng dạy và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.

Ông tham gia giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo báo chí, đồng thời trực tiếp bồi dưỡng nghiệp vụ cho nhiều phóng viên trong và ngoài nước. Với ông, những trải nghiệm từ chiến trường không chỉ để lưu giữ, mà cần được chia sẻ như một phần cốt lõi của nghề.

Song song với đó là một đời viết không ngừng nghỉ. Từ những chuyến đi thực tế, ông viết về Hà Nội, về làng quê, về con người ở nhiều vùng đất. Những bài viết của ông giàu chi tiết, đậm chất quan sát và thể hiện rõ cách tiếp cận từ thực tế.

Ông chia sẻ: “Đi đến đâu tôi cũng tìm hiểu kỹ về vùng đất đó, con người đó. Không chỉ chụp ảnh mà còn phải ghi chép, phải viết. Những gì không biết thì hỏi, ghi lại, rồi về viết thành bài. Làm báo mà không tìm hiểu thì không thể viết sâu được”.

Ở nhà báo Đinh Quang Thành, viết và chụp đều bắt nguồn từ một nguyên tắc nhất quán: phải đi, phải quan sát và phải hiểu. Nhờ đó, ông luôn giữ được chiều sâu trong cả hình ảnh lẫn trang viết. Ở tuổi ngoài 90, dù không còn trực tiếp có mặt tại những điểm nóng, ông vẫn duy trì thói quen đọc, ghi chép và viết mỗi ngày, tiếp tục “đi” theo một cách khác - đi trong ký ức, trong trải nghiệm và qua những câu chuyện được kể lại.

Không chỉ hoạt động cá nhân, ông còn dành nhiều tâm huyết cho Câu lạc bộ Nhiếp ảnh Hồng Hà - nơi quy tụ nhiều nghệ sĩ nhiếp ảnh có tay nghề vững. Trong 15 năm hoạt động, câu lạc bộ đã tổ chức 27 cuộc triển lãm, trong đó có cả triển lãm ở nước ngoài, góp phần lan tỏa giá trị của nhiếp ảnh Việt Nam.

Đặc biệt, CLB sử dụng chính các tác phẩm của mình cho hoạt động thiện nguyện. Từ các hoạt động gây quỹ thông qua bán ảnh, ông cùng các thành viên đã quyên góp gần 200 triệu đồng, hỗ trợ học sinh nghèo ở Lũng Cú (Hà Giang cũ) và Mù Cang Chải (Yên Bái cũ) có thêm sách vở, đồ dùng học tập và nhu yếu phẩm.

Một đời làm báo của nhà báo Đinh Quang Thành vì thế là hành trình không ngừng nghỉ: từ chiến tranh đến thời bình, từ ống kính đến trang viết, từ cá nhân đến cộng đồng. Ở ông, nghề báo không chỉ là công việc, mà là một cách sống - sống để quan sát, để ghi lại và để truyền lại những gì mình đã trải qua.