Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Tam: Người hồi sinh ca trù Thượng Mỗ

(Sóng trẻ) - Mỗi cuối tuần tại xã Đan Phượng (Hà Nội), “lớp học” ca trù của nghệ nhân Nguyễn Thị Tam vẫn đều đặn diễn ra. Tại đây, học sinh CLB Ca trù Thượng Mỗ được học từng làn điệu, nhịp phách và tiếng đàn với tất cả nhiệt huyết và sự tận tâm của bà.

Tiếng hát từ trong nôi

Sinh ra trong dòng họ Nguyễn Duy - gia tộc có truyền thống 7 đời hát ca trù nức tiếng đất Thượng Mỗ, Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Tam (76 tuổi, tên thật là Nguyễn Thị Minh Tam) đã gắn bó với loại hình nghệ thuật truyền thống này gần 70 năm. Tổ tiên của bà là cụ Nguyễn Thị Hồng, từng được mệnh danh là “Bà chúa ca trù” dưới triều Nguyễn. Mẹ bà là cụ Nguyễn Thị Chản, một ca nương nổi tiếng những năm 1940. 

Trưởng thành trong “cái nôi” danh giá, tiếng đàn, tiếng phách, lời ca ngấm vào bà tự nhiên như hơi thở. Bởi vậy, dù bắt đầu học ca trù từ khi 8 tuổi, bà đã thuộc hết 36 làn điệu cổ như “Ngâm vọng”, “Bắc phản”, “Tỳ bà hành”,... ở tuổi 12. Song hành với năng khiếu vốn được bồi đắp từ truyền thống gia tộc, tài nghệ của bà còn được cha mẹ rèn giũa kỹ càng, khắt khe. 

Không chỉ được cha mẹ chỉ dạy từng câu, từng chữ, nghệ nhân còn tự rèn luyện ngày đêm. “Mỗi đêm khi nằm ngủ, tôi lấy tay gõ lên bụng theo nhịp phách. Buổi sáng khi ngồi đun cám, tôi gõ phách bằng que củi. Cứ thế, ở bất cứ nơi đâu, tôi đều nghĩ đến nhịp phách và ngân nga những điệu hát mà cha mẹ tôi đã chỉ dạy”, bà Tam kể lại. 

Theo nghệ nhân, ca trù cầu kỳ về nhịp phách và giọng hát ca nương chứ không cầu kỳ về nhạc cụ biểu diễn. Trên chiếu hát, tiếng hát của ca nương phải hòa hợp với tiếng phách, tiếng đàn đáy và tiếng trống chầu. “Hát ca trù phải dùng hơi trong, hơi thật, tuyệt đối không dùng giả thanh. Người hát tuy cần mím chặt miệng để giữ hơi lâu nhưng phải nhả chữ tròn vành rõ tiếng”, bà Tam cho biết.

Gắn bó với ca trù suốt cả cuộc đời, bà Tam coi tình yêu và sự kiên trì là hai phẩm chất quan trọng để bà giữ được nhiệt huyết đến bây giờ. Đồng thời, những làn điệu cổ và bộ phách mà mẹ bà truyền lại trước lúc lâm chung đã tiếp thêm đam mê, quyết tâm để nghệ nhân giữ “hồn” ca trù vượt qua những thăng trầm thời gian.

Để những làn điệu cổ mãi vang xa

Theo lệ của dòng họ Nguyễn Duy, bà Tam chỉ được phép truyền dạy ca trù cho con cháu ruột thịt, không truyền lại cho người ngoài. Tuy nhiên, nghệ nhân Nguyễn Thị Tam là hậu duệ duy nhất còn lại của gia tộc. Đứng trước nguy cơ ca trù Thượng Mỗ thất truyền, bà Tam đã đề xuất và được chính quyền xã Thượng Mỗ ủng hộ thành lập Câu lạc bộ Ca trù Thượng Mỗ vào năm 2003.

Giai đoạn đầu, bà cho biết, bản thân phải đến từng gia đình để vận động, thuyết phục phụ huynh cho con theo học. Nghệ nhân bỏ tiền túi để duy trì CLB hoạt động, từ việc mua nhạc cụ, phục trang đến chi phí di chuyển để biểu diễn. “Với các cháu học sinh nhỏ tuổi, tôi luôn mềm mỏng, nhẹ nhàng, từ tốn khuyên bảo. Đôi khi, tôi mua kẹo, bánh cho các cháu ăn, rồi bắt đầu dạy hát một cách tự nhiên”, bà chia sẻ thêm. 

Đến nay, sau 23 năm, bà Tam đã dạy gần 100 học trò, trong đó gần 50 người trở thành ca nương, có thể hát, biểu diễn nhiều lối hát ca trù cổ. CLB luôn duy trì trên 20 thành viên, độ tuổi trải rộng từ 6 đến 50. Mỗi thành viên trong CLB đều học lần lượt từ gõ phách, học hát đến khớp nhịp với đàn, trống. Cứ vào tối thứ bảy, chủ nhật hằng tuần, nhà bà Tam lại rộn ràng tiếng hát. 

Nhờ sự tận tình của nghệ nhân, nhiều học sinh dần trở nên hứng thú hơn với nghệ thuật ca trù. Hơn 1 năm tham gia CLB, anh Hải Nam (25 tuổi) đã thành thạo cách đánh đàn đáy. “Học ca trù càng lâu, tôi càng thấy ca trù thêm thú vị. Giai đoạn khó khăn nhất là khi học cách cầm đàn. Bởi đàn đáy khá dài và có cạnh vuông, yêu cầu vị trí tay đặt trên đàn khác với các loại nhạc cụ phương Tây”. 

Với những cống hiến không ngừng nghỉ, nghệ nhân Nguyễn Thị Tam đã được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu cao quý: Nghệ nhân Dân gian năm 2013, Nghệ nhân Ưu tú năm 2015 và Nghệ nhân Nhân dân năm 2022. Đồng thời, CLB của bà còn biểu diễn ở nhiều địa phương và đạt giải tại nhiều cuộc thi như Liên hoan Ca trù trẻ toàn quốc, Liên hoan Tài năng trẻ Ca trù Hà Nội. 

Sự kiên trì của bà Tam không chỉ thể hiện ở CLB ca trù Thượng Mỗ, mà còn là sức sống của ca trù được tiếp nối rộng rãi hơn trong thế hệ trẻ ngày nay. Với gần 70 năm giữ lấy những làn điệu cổ, hình ảnh của nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tam là minh chứng và động lực để người trẻ hiện tại gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.