Người gom trăng cổ tích giữa làng ven đô

(Sóng trẻ) - Trước sự phổ biến của những món đồ chơi hiện đại, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến (làng Hậu Ái, Hà Nội) vẫn bền bỉ giữ nghề làm tiến sĩ giấy trong hơn nửa thế kỷ qua.

Một thời nhộn nhịp tại làng Hậu Ái
Trong căn nhà nhỏ phảng phất mùi tre nứa và phẩm màu, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến (62 tuổi) đã dành hơn 50 năm để tiếp nối nghề làm đồ chơi dân gian của gia đình. Sinh ra trong cái nôi ba đời giữ nghề mỗi dịp Rằm tháng Tám, công việc tỉ mẩn này không chỉ nuôi sống cả gia đình mà còn là niềm tự hào, là sợi dây kết nối ký ức tuổi thơ của bà với cội nguồn cha ông. 

Trước những năm 1990, không khí lao động tại làng Hậu Ái (xã Sơn Đồng, Hà Nội) từng vô vùng rộn rã với hơn 20 hộ gia đình cùng đỏ lửa sản xuất suốt ngày đêm. Bà Tuyến nhớ lại: “Người làng tôi hay nói vui chỉ Trung thu mới bán người, bởi nhà nào cũng sắm một bộ tiến sĩ giấy cho con trẻ. Riêng nhà tôi mỗi mùa làm tới hai vạn sản phẩm gồm ông tiến sĩ, ông đánh gậy cùng hàng ngàn chiếc đèn ông sao, đèn con thỏ”.

Nhưng rồi đồ chơi bằng nhựa chạy pin tràn vào từ giữa thập niên 90 đã đẩy các làng nghề truyền thống vào nguy cơ mai một. Mẫu mã công nghiệp bắt mắt khiến những món đồ thủ công mộc mạc dần mất chỗ đứng, khiến thu nhập của người làm nghề cũng ngày càng bấp bênh và khó theo được nghề. Tuy nhiên, bà Tuyến cùng gia đình vẫn cố gắng bám trụ với công việc truyền thống này.

Ngày nay, bà Tuyến là người thợ duy nhất trong làng còn lưu giữ nghề xưa, song cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn khi thu nhập mỗi năm chỉ trông vào mùa vụ thu. Một năm chỉ có hai tháng cao điểm làm hàng, thời gian còn lại bà phải nhận thêm đủ công việc khác để trang trải sinh hoạt thường ngày. Dẫu vậy, tình yêu với những nhân vật dân gian bằng tre giấy chưa bao giờ phai mờ trong tâm thức của người phụ nữ đã bước qua tuổi sáu mươi.

Kỳ công trong từng giai đoạn 
Bà Tuyến giải thích rằng mỗi sản phẩm hoàn chỉnh là sự kết hợp chuẩn xác của hơn 30 chi tiết lớn nhỏ. Theo lời bà, công đoạn khó nhất theo lối cổ là việc dựng ngai sao cho thật cân đối, ngay ngắn mà không được phép xiêu vẹo dù chỉ một chút. Từng thanh nứa bánh tẻ phải được chẻ mỏng dính, uốn nắn chuẩn mực rồi cố định bằng lạt mềm trước khi phủ lên nhiều lớp áo bào trang trọng.

Làm ông tiến sĩ giấy không chỉ cần tay nghề khéo mà nét mặt nhân vật phải lột tả được vẻ hiền hậu, tươi tắn và sáng láng của người học hành đỗ đạt vinh quy bái tổ. “Đi kèm với ông tiến sĩ luôn là hai ông đánh gậy đứng hai bên, tượng trưng cho quân tướng túc trực bảo vệ”, bà Tuyến chia sẻ. 

Bộ đồ chơi dân gian này còn được phân chia thứ bậc rành mạch, phản ánh ước vọng tri thức của các gia đình Bắc Bộ thời kỳ khoa cử xưa. Mẫu tượng cỡ nhỏ thường gọi là ông tiến sĩ, còn những bộ kích thước lớn được trang trí thêm quạt vả cầu kỳ hai bên sẽ gọi là ông Nghè. Sự phân định rạch ròi ấy nhắc nhớ câu thơ nổi tiếng của Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến: “Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai, Cũng gọi ông nghè có kém ai”.

Ý nghĩa giáo dục của bộ đồ chơi thể hiện rõ nhất qua vị trí trang trọng trên mâm cỗ trông trăng vào mỗi đêm rằm tháng Tám. Sau khi làm lễ cúng trăng và phá cỗ, tượng ông tiến sĩ được mang đặt ngay ngắn nơi bàn học để gửi gắm niềm tin con cháu đỗ đạt hiển vinh. Hai ông đánh gậy được treo bên bậu cửa sổ đón gió; mỗi khi gió làm khớp giấy nhảy múa, con trẻ có thể ngắm nhìn để thư giãn sau giờ học tập miệt mài.

Chở hồn dân tộc đi muôn phương
Để có đủ hàng hóa phục vụ thị trường, chu trình sản xuất của bà Tuyến bắt đầu rục rịch khởi động từ tháng Năm âm lịch hàng năm. Rất nhiều thanh nứa bánh tẻ được vận chuyển về sân nhà để ngâm, cưa khúc và chẻ nan phơi qua từng đợt nắng giòn tan trước khi vào khuôn. Đến giữa tháng Bảy, không khí trong xưởng thủ công bước vào giai đoạn khẩn trương tột độ khi các thành viên phải ngồi tỉ mẩn làm việc từ 10 đến 12 tiếng mỗi ngày.

Thị trường mua bán hiện nay không còn bó hẹp ở trong thành phố như trước mà đã vươn xa tới khắp các tỉnh thành trên cả nước. Mỗi mùa vụ, cơ sở của bà Tuyến cung ứng ra thị trường khoảng 2.000 đến 3.000 bộ tiến sĩ giấy, hàng nghìn ông đánh gậy cùng vô số đèn lồng thủ công. 

Hàng hóa sau khi đóng gói cẩn thận sẽ được xuất đi các bảo tàng văn hóa, trường học lớn tại Hà Nội và chuyển tiếp vào miền Trung, miền Nam. Từng kiện hàng được lót rơm khô, bọc giấy bóng và nẹp xốp chắc chắn để nan tre không bị gãy gập trong suốt hành trình xe chạy hàng trăm cây số. Không ít đơn hàng đặc biệt còn được các nhà nghiên cứu văn hóa và Việt kiều đặt chuyển sang nước ngoài nhằm giới thiệu di sản dân gian Việt.

Bên cạnh việc miệt mài sản xuất các đơn đặt hàng, ngôi nhà nhỏ của bà còn trở thành điểm hẹn trải nghiệm văn hóa quen thuộc của nhiều gia đình trẻ. Bà Tuyến luôn kiên nhẫn hướng dẫn các bạn nhỏ từng thao tác vuốt nan, pha bột hồ và cắt dán những bộ áo giấy ngũ sắc rực rỡ. 

Mỗi chuyến xe rời con ngõ nhỏ của làng Hậu Ái mang theo tình yêu thương và ước vọng hiếu học của cha ông gửi gắm đến thế hệ trẻ thơ. Dù cuộc sống hiện đại mang đến vô vàn lựa chọn giải trí mới mẻ, những món đồ chơi mộc mạc từ tre nứa vẫn tìm thấy chỗ đứng riêng biệt. Bằng sự nhẫn nại và đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến, linh hồn của mùa trăng truyền thống vẫn bền bỉ tỏa sáng giữa dòng chảy thời gian.