Nửa mét vải lanh trong đời người H’Mông

(Sóng trẻ) - Học dệt từ năm 13 tuổi, cô Cứ Thị Mỹ mang những tấm vải lanh của người H’Mông đến Hội chợ Làng nghề Việt Nam lần thứ 22. Phía sau mỗi tấm vải là nhiều tháng làm thủ công và những phong tục mà vải công nghiệp không thể thay thế.

Với người Mông, vải lanh không chỉ là sản phẩm dệt thủ công mà còn gắn liền với những phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Khi một người Mông qua đời, gia đình phải chuẩn bị ít nhất 50 cm vải lanh làm khăn táng để người mất về với tổ tiên. Theo người dân tại làng nghề, vải in công nghiệp không thể thay thế vải lanh tự nhiên trong nghi lễ này, bởi chỉ loại vải ấy mới có thể đốt theo phong tục.

Gắn bó với nghề dệt lanh từ năm 13 tuổi, cô Mỹ đến từ xã Quản Bạ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang. Những ngày này, cô có mặt tại Hội chợ Làng nghề Việt Nam lần thứ 22, kết hợp Tuần lễ du lịch nông nghiệp, nông thôn năm 2026, để giới thiệu sản phẩm vải lanh dệt tay. Cô bắt đầu học nghề từ năm 13 tuổi, dưới sự chỉ dạy của bác bên nội.

Bốn tháng rưỡi trước khi sợi lên khung

Để có được tấm vải lanh, người thợ phải bắt đầu từ những luống cây trên ruộng. Theo cô Mỹ, lanh sau ba tháng gieo trồng mới đến kỳ thu hoạch. Sau đó, cây được cắt về, phơi khoảng hai tuần rồi tước lấy sợi. Riêng công đoạn nối sợi đã mất thêm khoảng một tháng. Như vậy, từ khi trồng lanh đến lúc hoàn thành khâu nối sợi, người làm nghề phải dành khoảng bốn tháng rưỡi trước khi bắt đầu các bước tiếp theo của quá trình dệt.

Sau khi hoàn thành công đoạn nối, sợi lanh tiếp tục trải qua nhiều bước xử lý trước khi đưa lên khung dệt. Người thợ se sợi, đem luộc rồi luộc qua sáp ong thêm một lần nữa trước khi lăn. Mỗi công đoạn đều góp phần chuẩn bị cho sợi lanh bước vào quá trình dệt thủ công.

Tiếp đó, sợi được tháo ra, chia thành 24 phần rồi mắc cẩn thận lên khung. Theo cô Cứ Thị Mỹ, khung dệt có 220 sợi ở phía trên và 220 sợi ở phía dưới. Việc sắp xếp các sợi theo đúng vị trí là khâu quan trọng trước khi bắt đầu dệt, đòi hỏi người thợ phải nắm vững kỹ thuật để các đường vải đan khít và đều nhau.

Với nghề dệt lanh thủ công, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ. Khi được hỏi về khâu khó nhất, dễ xảy ra sai sót nhất, cô Cứ Thị Mỹ cho biết không có công đoạn nào là dễ dàng. Cô chia sẻ: “Công đoạn nào cũng khó. Người không biết cách thì tấm vải sẽ không khít và sợi bị đứt”. Theo cô, chỉ khi nắm vững kỹ thuật, người thợ mới có thể xử lý sợi và điều khiển khung dệt một cách nhịp nhàng.

Để tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh, người thợ phải kiên trì điều chỉnh từng đường dệt, giữ cho các sợi đan khít và đều nhau. Công việc ấy đòi hỏi sự tập trung trong suốt quá trình, bởi một thao tác thiếu chính xác cũng có thể khiến sợi đứt hoặc làm hỏng mặt vải. Vì thế, mỗi tấm vải lanh không chỉ là thành quả của nhiều công đoạn nối tiếp nhau, mà còn kết tinh kỹ thuật và kinh nghiệm được người làm nghề tích lũy qua năm tháng.

Tấm vải theo từ đám cưới đến tang lễ

Trên nền vải lanh, mỗi hoa văn đều mang một ý nghĩa riêng, từ tình bạn, tình nghĩa vợ chồng đến những họa tiết mang tên “trong lòng mẹ”, “cô đơn”. Theo cô Cứ Thị Mỹ, mỗi hình thêu đều gửi gắm những tình cảm và quan niệm sống của người Mông.

Không chỉ xuất hiện trong tang lễ với tấm khăn táng, vải lanh còn gắn với phong tục cưới hỏi. Cô Mỹ cho biết, khi con cái lấy vợ, lấy chồng, gia đình phải chuẩn bị một đến hai bộ quần áo bằng vải lanh. Cũng bởi ý nghĩa sâu sắc của mỗi tấm vải, chất liệu truyền thống này luôn được hiện diện trong những dấu mốc quan trọng của của mỗi người dân H’Mông.

Không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt trong cộng đồng, vải lanh của cô Mỹ còn được đưa ra thị trường bên ngoài. Rời bản làng, sản phẩm chủ yếu được chuyển về Hà Nội. Trong đó, vải lanh trơn được khách hàng ưa chuộng để may quần áo, áo dài. Hơn hết, cô còn tận dụng chất liệu truyền thống để làm túi, gối, khăn trải bàn, phục vụ nhu cầu mua sắm của du khách.

Tuy ngày càng ít người trẻ trong làng theo đuổi nghề dệt lanh, cô Mỹ vẫn kiên trì hướng dẫn học sinh và những chị em phụ nữ yêu nghề, bởi với cô, truyền dạy kỹ thuật cũng là cách gìn giữ văn hóa dân tộc. Giữa những đổi thay của đời sống, mỗi tấm vải lanh không chỉ kết tinh công sức người thợ mà còn lưu giữ những phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ những người như cô Mỹ, sợi lanh vẫn tiếp tục được nối dài, đưa nét văn hóa của người Mông đến gần hơn với cuộc sống ngày nay.