Tác phẩm nghệ thuật từ “vàng đen” đất Việt

(Sóng trẻ) - Giữa vùng đất mỏ Quảng Ninh, nơi than đá từ lâu được ví như “vàng đen” của Tổ quốc, có một gia đình vẫn lặng lẽ miệt mài thổi hồn vào những khối than thô ráp, biến chúng thành những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo. Ít ai biết rằng, đằng sau sắc đen tưởng chừng giản đơn ấy là cả một hành trình dài của sáng tạo, gìn giữ và đánh đổi, được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Tại Xưởng Mỹ nghệ Than đá Quyết Bình (phường Hồng Hà, TP. Hạ Long), nghề điêu khắc than đá được gìn giữ và tiếp nối suốt bốn đời. Từ ông Nguyễn Đức Thuận, một trong những người đầu tiên đặt nền móng cho dòng sản phẩm này từ thời Pháp thuộc, cho đến hôm nay, vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Tiến Quyết và Nguyễn Thị Thanh Bình vẫn bền bỉ gắn bó, giữ lửa cho một nghề vừa đặc biệt, vừa hiếm hoi.

Theo nghệ nhân Nguyễn Thị Thanh Bình, đã có thời điểm nghề điêu khắc than phát triển mạnh với khoảng 20 hộ gia đình cùng theo đuổi. Tuy nhiên theo thời gian, khi điều kiện sản xuất và thị trường thay đổi, nhiều người đã rời bỏ nghề. Đến nay gần như chỉ còn gia đình bà kiên trì bám trụ, tiếp tục hành trình gìn giữ và phát triển dòng mỹ nghệ độc đáo này.

Từ những khối than thô đến tác phẩm độc bản

Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như chọn than, đo đạc, cưa, tạo hình, đục, đánh nhám và đánh bóng. Trong đó khâu chọn nguyên liệu được xem là quan trọng nhất vì nó quyết định gần như toàn bộ chất lượng của tác phẩm. Theo các nghệ nhân, không phải loại than nào cũng có thể dùng để điêu khắc, chỉ những khối than antraxit có “độ già”, cứng, ít tạp chất, chủ yếu khai thác tại khu vực Cẩm Phả mới đáp ứng được yêu cầu. Tuy nhiên ngay cả khi đã chọn được khối than đạt chuẩn, người thợ vẫn phải chấp nhận rủi ro. Có những khối bên ngoài đẹp nhưng bên trong lại rỗng nên buộc phải loại bỏ hoàn toàn. Đặc biệt do đặc tính giòn và dễ vỡ, than không thể cưa bằng máy mà phải xử lý hoàn toàn thủ công. Chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình đục, mài cũng có thể khiến công sức nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng trở nên vô nghĩa.

Không giống nhiều loại hình điêu khắc khác, các nghệ nhân tại xưởng Quyết Bình hiếm khi vẽ bản thiết kế chi tiết. Ý tưởng thường được phác thảo trong đầu và hoàn thiện dần trong quá trình chế tác. “Mỗi sản phẩm là một phiên bản duy nhất, không có cái thứ hai” - nghệ nhân Bình khẳng định. Chính sự ngẫu hứng ấy tạo nên giá trị độc bản cho từng tác phẩm. Có những sản phẩm hoàn thiện trong vài ngày, nhưng cũng có tác phẩm kéo dài hàng năm trời. Tiêu biểu như bức tranh “Tâm Tứ linh” mất tới 5 năm để hoàn thành, hay những đôi lục bình cao hơn 1,7m được chế tác trong nhiều năm. Không chỉ dừng lại ở giá trị thẩm mỹ, nhiều tác phẩm còn mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh sâu sắc. Tượng Phật Quan Thế Âm từng được đấu giá 230 triệu đồng để gây quỹ từ thiện, hay các bức phù điêu Vịnh Hạ Long được trưng bày tại bảo tàng, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương.

Những trăn trở của người giữ nghề

Mặc dù sở hữu giá trị nghệ thuật cao, nghề điêu khắc than vẫn đang phải đối mặt với nhiều khó khăn. Theo nghệ nhân Nguyễn Thị Thanh Bình, do than là loại khoáng sản đặc thù nên việc khai thác và lưu thông nguyên liệu chịu sự quản lý chặt chẽ, từ đó gây ra không ít trở ngại cho hoạt động sản xuất. Bên cạnh đó, cơ sở hiện vẫn vận hành theo mô hình hộ gia đình, hạn chế về nguồn nhân lực và chưa đủ điều kiện để phát triển thành làng nghề.

Ngoài những khó khăn về cơ chế và quy mô, điều kiện lao động cũng là một thách thức đáng kể. Môi trường làm việc thường xuyên chịu ảnh hưởng của bụi than, cùng với tiếng ồn từ máy mài và hoạt động đục đẽo diễn ra liên tục. “Làm than chắc chắn ảnh hưởng đến sức khỏe, nhưng mình quen rồi” - nghệ nhân Nguyễn Thị Thanh Bình ngậm ngùi chia sẻ.

Một thực tế đáng suy ngẫm là khách hàng quốc tế lại biết đến và trân trọng sản phẩm nhiều hơn người Việt. Những du khách đến từ Nhật Bản hay châu Âu thường không giấu được sự ngạc nhiên trước khả năng biến than đá thành những tác phẩm tinh xảo, trong khi tại thị trường trong nước, khái niệm “than mỹ nghệ” vẫn còn khá xa lạ.

Giữ nghề bằng đam mê, và hơn cả là lòng tự trọng của một văn hoá Việt

Với nghệ nhân Bình, điều giữ bà ở lại với nghề không chỉ là sinh kế, mà còn là trách nhiệm với gia đình và di sản. “Đã có lúc tôi muốn dừng lại, nhưng nghĩ đến công sức của bao thế hệ đi trước, tôi không đành lòng” -  bà chia sẻ. Thậm chí bà từng từ chối lời đề nghị trị giá hàng tỷ đồng để chuyển giao nghề ra nước ngoài, bởi nỗi lo những giá trị truyền thống sẽ bị đánh mất: “Nếu mình bán nghề, có thể chỉ vài năm sau họ sẽ làm tốt hơn mình. Khi ấy, chẳng còn ai biết đây là nghề của người Việt nữa”.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều nghề thủ công đang dần mai một, câu chuyện của gia đình nghệ nhân Quyết Bình không chỉ là hành trình sáng tạo nghệ thuật mà còn là minh chứng cho sự bền bỉ gìn giữ bản sắc. Từ những khối than đen thô ráp, họ đã và đang thắp lên những giá trị bền vững như chính cách người ta vẫn gọi than đá là “vàng đen” của đất Việt.