Vai trò của trí tuệ nhân tạo trong giảm thiểu rủi ro thiên tai

(Sóng trẻ) - Thiên tai ngày càng cực đoan và khó dự đoán, gây thiệt hại nặng nề về người và kinh tế. Trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) đang trở thành công cụ quan trọng giúp nâng cao độ chính xác dự báo, rút ngắn thời gian cảnh báo và hỗ trợ con người chủ động ứng phó với các rủi ro từ tự nhiên.

Phát hiện sớm bất thường nhờ sức mạnh dữ liệu và AI

Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ của nhiều loại hình thiên tai như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét hay sạt lở đất, hạn hán kéo dài. Những hiện tượng này diễn biến nhanh, phạm vi hẹp nhưng sức tàn phá lớn, đặt ra thách thức cho các phương pháp dự báo truyền thống. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

AI và Big Data cho phép xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ từ khí tượng, địa chất, vệ tinh và radar, từ đó phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường. Việc ứng dụng công nghệ giúp “rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, nâng cao độ chính xác của dự báo và hỗ trợ xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp”, theo Thứ trưởng Lê Công Thành.

Các mô hình Machine Learning có thể nhận diện quy luật trong dữ liệu, còn Deep Learning hỗ trợ phân tích hình ảnh vệ tinh để xác định cấu trúc bão, dự đoán đường đi và cường độ. TS Cao Đức Phát cho biết AI có thể cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10-20% và nhận diện vị trí, cường độ bão với độ chính xác trên 90%.

Tại Hy Lạp, hệ thống cảnh báo sớm (EWS) đang chứng minh vai trò then chốt trong việc giảm thiểu thiệt hại do thiên tai, đặc biệt khi được tích hợp với công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data). Nghiên cứu tại Hy Lạp cho thấy, EWS có thể giúp giảm tới 60% số người tử vong trong các thảm họa tự nhiên . Thực tế khảo sát với 353 chuyên gia môi trường cũng chỉ ra rằng 74,4% người được hỏi cho biết các cảnh báo sớm đã giúp họ có đủ thời gian chuẩn bị, trong khi 79,4% khẳng định độ chính xác của dự báo có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ứng phó.

Chủ động phòng chống thiên tai

AI giúp chuyển dữ liệu thời tiết thành cảnh báo cụ thể, dễ tiếp cận hơn với người dân thông qua các nền tảng số và thiết bị di động. Các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn, hạn hạn,... hiện có thể đưa ra thông tin trước từ 30 phút đến vài giờ. Theo TS Cao Đức Phát, “các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực cũng đang dần được triển khai, với khả năng chi tiết đến cấp xã”. Điều này giúp chính quyền địa phương chủ động hơn trong việc sơ tán và ứng phó.

Bà Quách Minh Ngọc cho biết các hệ thống ứng dụng AI đã cung cấp hàng trăm cảnh báo mưa mỗi tháng với độ chính xác trung bình trên 80% và thời gian cảnh báo sớm khoảng 40 phút. Khoảng thời gian này đủ để đưa ra quyết định kịp thời, giảm thiểu thiệt hại.

Tuy vậy, công tác dự báo vẫn tồn tại nhiều hạn chế như dữ liệu chưa đồng bộ, hệ thống quan trắc còn thiếu và sai số trong dự báo mưa lớn hay quỹ đạo bão.

Các chuyên gia cho rằng cần xây dựng một hệ sinh thái phòng chống thiên tai toàn diện dựa trên ba yếu tố cốt lõi: dữ liệu, công nghệ và con người. Việc mở rộng mạng lưới cảm biến, hiện đại hóa hệ thống quan trắc và tăng cường chia sẻ dữ liệu sẽ là nền tảng để AI phát huy hiệu quả.

AI đang dần trở thành công cụ quan trọng giúp con người chuyển từ bị động sang chủ động, nâng cao khả năng chống chịu và giảm thiểu thiệt hại trước thiên tai.