Bảo tàng làng nghề - Cầu nối giữa di sản và đời sống

(Sóng trẻ) - Trước nguy cơ mai một của các làng nghề truyền thống, mô hình bảo tàng làng nghề nổi lên như một hướng đi mới: vừa lưu giữ giá trị văn hoá thủ công, vừa tạo không gian kết nối giữa di sản và đời sống đương đại.

Những năm gần đây, việc bảo tồn các làng nghề truyền thống ở Việt Nam không còn là câu chuyện của riêng người làm nghề, mà đã trở thành mối quan tâm chung của xã hội - khi nhiều giá trị văn hóa dường như đang dần phai nhạt theo thời gian. Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN&PTNT), Việt Nam hiện có 5.400 làng nghề, trong đó 2.200 làng nghề được công nhận chính thức, tạo việc làm cho khoảng 3 triệu lao động. 

Có thể thấy, bên cạnh giá trị tinh thần và văn hóa truyền thống được gửi gắm qua từng sản phẩm thủ công, các làng nghề còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế nông thôn, tạo sinh kế ổn định cho nhiều hộ dân. Làng nghề là nơi lưu giữ kỹ năng, bí quyết và mỹ cảm dân gian, bên cạnh đó còn góp phần hình thành bản sắc địa phương, nuôi dưỡng niềm tự hào nghề nghiệp và thúc đẩy du lịch văn hóa - trải nghiệm. 

Tuy nhiên, trước sức ép của công nghiệp hóa và thay đổi thị trường, nhiều làng nghề đang phải đối mặt với những khó khăn trong việc duy trì sản xuất và giữ chân người làm nghề. Bên cạnh đó, sự rời đi của lớp nghệ nhân cao tuổi cùng với làn sóng hàng hóa ngoại nhập khiến nhiều giá trị nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Không ít làng nghề vẫn loay hoay trong việc quảng bá, truyền dạy và thiếu không gian kết nối với du khách. Đó chính là khoảng trống mà mô hình bảo tàng làng nghề đang từng bước lấp đầy. 

Một trong những mô hình tiêu biểu cho hướng đi này là Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá (xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, Hà Nội). Bảo tàng được khai trương vào năm 2017, do cộng đồng làng Lai Xá đóng góp xây dựng, với mục tiêu lưu giữ và giới thiệu truyền thống làng nghề nhiếp ảnh - một nghề mà hơn 130 năm trước Lai Xá đã mở hiệu ảnh đầu tiên và lan tỏa khắp cả nước. Không gian trưng bày trong bảo tàng rộng khoảng 300m², trưng bày hàng trăm bức ảnh, bài viết và hiện vật tái hiện truyền thống hơn 130 năm của nghề nhiếp ảnh Lai Xá. 

Không gian trưng bày và trải nghiệm nghề làm giấy dó ở Trích Sài (Tây Hồ, Hà Nội) của Zó Project cũng là một điểm đến hấp dẫn, thu hút đông đảo sự quan tâm của các bạn trẻ. Tại đây, du khách sẽ được tìm hiểu quy trình làm giấy truyền thống, từ xử lý vỏ cây dó, giã bột, seo giấy đến phơi khô, và được trực tiếp tham gia trải nghiệm các công đoạn thủ công.

Bạn Ngọc Mai (21 tuổi, Hà Nội) chia sẻ: “Đây là lần đầu tiên mình được trải nghiệm làm giấy dó. Được tự tay thực hiện từ công đoạn khiến mình hiểu hơn sự tỉ mỉ và công phu của nghề. Qua chuyến trải nghiệm này, mình cũng cảm nhận được giá trị văn hoá đằng sau mỗi tờ giấy, và chắc chắn rất muốn giới thiệu những điều thú vị này cho bạn bè của mình.” 

Tại làng Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội), Bảo tàng Gốm Bát Tràng là điểm nhấn mới trong nỗ lực bảo tồn và lan tỏa giá trị nghề gốm truyền thống. Khánh thành năm 2021, công trình có diện tích gần 4.000 m², lấy cảm hứng từ hình dáng bàn xoay gốm - biểu tượng của nghề thủ công hơn 500 năm tuổi. Bảo tàng trưng bày hàng nghìn hiện vật, sản phẩm gốm cổ và đương đại, đồng thời mở ra không gian cho du khách trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm gốm, từ nặn, vẽ đến nung sản phẩm. 

Không gian trải nghiệm tại các bảo tàng làng nghề không chỉ thu hút bạn trẻ mà còn là điểm đến của nhiều đoàn học sinh mẫu giáo, tiểu học. Các em được tham gia trực tiếp vào các công đoạn làm nghề, vừa khám phá văn hóa truyền thống, vừa rèn luyện sự khéo léo và kiên nhẫn. 

Chị Thanh Hồng (38 tuổi, Hà Nội), phụ huynh học sinh, chia sẻ: “Nhìn các con chăm chú nặn từng cái bình, cái bát, tôi mới thấy nghề gốm không chỉ là công việc đơn thuần, mà là câu chuyện về sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và sáng tạo. Trẻ con thì thường học qua trải nghiệm, và ở đây các con vừa vui vừa hiểu được công sức, sự tỉ mẩn của nghề. Với tôi, đó là cách hay để giữ nghề truyền thống sống cùng thế hệ mới”. 

Không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, các bảo tàng làng nghề như Lai Xá, Bát Tràng hay những không gian trưng bày - trải nghiệm của những dự án xã hội như Zó Project còn thổi luồng sinh khí mới cho vùng đất khai sinh nghề. Thông qua các hoạt động này, những không gian bảo tàng trở thành cầu nối giữa người dân, du khách và nghệ nhân - giúp nghề truyền thống bước ra khỏi khuôn khổ bảo tồn tĩnh, hướng tới phát triển bền vững. 

Thực tế ấy cho thấy, mô hình bảo tàng làng nghề đang mở ra hướng đi mới: mỗi sản phẩm thủ công được trưng bày như hiện vật quá khứ, đồng thời kể lại một phần câu chuyện cho ngày hôm nay. Giữ nghề, giữ người và giữ cả linh hồn của làng - đó là giá trị lớn nhất mà mô hình bảo tàng làng nghề đang mang lại cho hành trình bảo tồn di sản Việt.