Cơ hội trải nghiệm hay thiệt thòi cho sinh viên khi thực tập không lương

(Sóng trẻ) - Thực tập là bước đệm quan trọng trước khi sinh viên bước vào thị trường lao động. Trước áp lực cạnh tranh, nhiều bạn trẻ sắn sàng chấp nhận làm việc không lương để đổi lấy kinh nghiệm. Nhưng liệu những gì sinh viên nhận lại có thực sự tương xứng với công sức họ bỏ ra?

Phía sau những “kỳ thực tập 0 đồng”

Không phải kỳ thực tập nào cũng mang lại giá trị như kỳ vọng. Thực tế cho thấy, khoảng cách giữa mong đợi và trải nghiệm đôi khi khá lớn, đặc biệt khi sinh viên bước vào môi trường làm việc nhưng thiếu định hướng rõ ràng.

Phạm Tiến Dũng (21 tuổi, sinh viên Trường Đại học Thủy Lợi) cảm thấy thất vọng sau 2 tháng thực tập không lương tại một công ty công nghệ thông tin. Dũng chia sẻ: “Công việc chủ yếu của mình chỉ là hỗ trợ mọi người, ít liên quan đến lĩnh vực chuyên môn và ngành học như mình kỳ vọng. Dù nhiều lần chủ động đề nghị được hướng dẫn, mình vẫn không có nhiều cơ hội nên cảm giác thời gian thực tập trôi qua mà không học hỏi được nhiều”.

Không chỉ với Dũng, đây cũng là trải nghiệm của nhiều bạn trẻ khác. Khi doanh nghiệp chưa xây dựng chương trình thực tập bài bản, thực tập sinh dễ bị giao những công việc mang tính “lấp chỗ trống” hơn là được đào tạo đúng nghĩa. Trong bối cảnh đó, việc không có lương khi thực tập còn cho thấy sự thiếu cân bằng trong mối quan hệ giữa hai bên.

Tuy nhiên, nhiều bạn trẻ cho rằng, nếu được làm việc trong môi trường có khả năng phát huy tiềm năng, họ vẫn sẵn sàng chấp nhận thực tập không lương. Ý thức được hạn chế về kinh nghiệm của bản thân ngay từ đầu, Nguyễn Hồng Bảo Ngọc (21 tuổi, Đại học Bách Khoa Hà Nội) đã chủ động tìm kiếm những doanh nghiệp có quy trình rõ ràng, có thể mang lại cơ hội học hỏi. 

“Theo mình, những công ty lớn, dù không trả lương cho thực tập sinh ở một số vị trí vẫn tạo ra môi trường chuyên nghiệp để sinh viên có thể tích lũy kinh nghiệm và định hình rõ hơn con đường nghề nghiệp”, Bảo Ngọc chia sẻ. 

Sự khác biệt trong hai trải nghiệm cho thấy, thực tập không lương không tự thân là tốt hay xấu, mà phụ thuộc vào cách doanh nghiệp tổ chức và cách sinh viên lựa chọn. Khi môi trường đảm bảo được yếu tố học hỏi và phát triển, việc thực tập không lương có thể được chấp nhận trong thời gian ngắn hạn. Ngược lại, nếu thiếu định hướng và hỗ trợ, khoảng thời gian thực tập rất dễ trở thành một sự lãng phí.

Khi nào nên lựa chọn thực tập không lương? 

Dưới góc nhìn chuyên gia, PGS, TS. Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng khi lựa chọn đi thực tập, điều quan trọng là sinh viên cần biết mình đang “trao” gì và “nhận” gì. Việc phân tích chi phí - lợi ích (cost-benefit analysis) trong quá trình thực tập là điều sinh viên cần làm. Theo ông, sinh viên không chỉ dừng lại ở việc nhìn nhận về yếu tố tài chính mà còn bao gồm chất lượng hướng dẫn, mức độ liên quan đến mục tiêu nghề nghiệp, cơ hội phát triển sau thực tập và cả điều kiện cá nhân.

Cách tiếp cận này đặt sinh viên vào vị trí chủ động hơn, thay vì chỉ chấp nhận cơ hội một cách thụ động. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải ai cũng có đủ kỹ năng để đánh giá và thương lượng. Khi thiếu những kỹ năng này, sinh viên dễ rơi vào trạng thái làm việc quá tải, kỳ vọng không được đáp ứng và dần hình thành cảm giác thất vọng.

PGS, TS. Trần Thành Nam nhấn mạnh rằng, một chương trình thực tập thực sự có giá trị cần có định hướng rõ ràng, có người hướng dẫn cụ thể và có cơ chế ghi nhận phù hợp. Ngược lại, nếu thiếu những yếu tố này, thực tập không lương rất dễ trở thành một sự đánh đổi thiếu công bằng.

Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng khắt khe, sinh viên cần học cách lựa chọn cơ hội một cách tỉnh táo, đồng thời hiểu rõ giá trị của bản thân. Về phía doanh nghiệp, việc xây dựng một môi trường thực tập chuyên nghiệp không chỉ là trách nhiệm mà còn là cách đầu tư cho nguồn nhân lực tương lai. Khi cả hai phía cùng hướng tới sự minh bạch và cân bằng, thực tập mới thực sự trở thành bước đệm, thay vì là một phép thử với nhiều rủi ro.