Giữ hồn tranh Đông Hồ trong thời đại mới

(Sóng trẻ) - Bằng sự bền bỉ và nỗ lực thích ứng của những nghệ nhân, tranh Đông Hồ đang từng bước khẳng định vị thế của một di sản văn hóa sống.

Hơn nửa thế kỷ gìn giữ một dòng tranh

Tại làng Đông Hồ, thuộc tỉnh Bắc Ninh - vùng đất giàu truyền thống văn hóa Kinh Bắc, câu chuyện về tranh dân gian không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà còn là hành trình gìn giữ ký ức văn hóa dân tộc qua nhiều thế hệ. Nổi bật trong hành trình ấy là Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đăng Chế, người đã dành hơn 60 năm cuộc đời để gắn bó với nghề.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tranh hơn 500 năm, là thế hệ thứ 20 kế tục, ông Nguyễn Đăng Chế xem việc giữ nghề không đơn thuần là lựa chọn cá nhân, mà là trách nhiệm của con cháu đối với tổ tiên. Dưới sự dìu dắt của thân phụ, nghệ nhân Nguyễn Đăng Huy sớm tiếp cận với nghề và kiên trì theo đuổi con đường bảo tồn tranh Đông Hồ trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống dần mai một.

Ngôn ngữ tạo hình dung dị, hàm chứa chiều sâu văn hóa

Tranh Đông Hồ không gây ấn tượng bởi sự cầu kỳ hay kỹ thuật phức tạp, mà chinh phục người xem bằng vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi và giàu tính biểu đạt. Nội dung tranh phản ánh chân thực đời sống sinh hoạt của người dân đồng bằng Bắc Bộ, từ lao động sản xuất, sinh hoạt gia đình đến các phong tục, tập quán và ước vọng về cuộc sống đủ đầy.

Giá trị đặc sắc của dòng tranh còn nằm ở hệ thống chất liệu hoàn toàn từ tự nhiên. Màu đỏ được tạo nên từ sỏi son, xanh từ lá chàm, vàng từ hoa hòe, đen từ than lá tre và trắng từ vỏ sò điệp... Những yếu tố này không chỉ tạo nên bản sắc riêng biệt cho tranh Đông Hồ, mà còn phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên trong tư duy thẩm mỹ truyền thống. Như ông nhấn mạnh: “Cái hồn của tranh Đông Hồ nằm ở màu tự nhiên và giấy điệp. Nếu mất đi những thứ đó thì không còn là tranh Đông Hồ nữa”.

Một trong những đặc điểm nổi bật của tranh Đông Hồ là kỹ thuật in bằng bản khắc gỗ. Mỗi màu sắc tương ứng với một bản in riêng biệt, đòi hỏi người nghệ nhân phải thực hiện nhiều lần in liên tiếp để hoàn thiện một bức tranh. Với những tác phẩm có bốn màu, quá trình in có thể kéo dài trong nhiều ngày, yêu cầu sự chính xác và kinh nghiệm cao.

Trong bối cảnh sản xuất hiện đại đề cao tốc độ, phương thức thủ công này có thể bị xem là chậm và kém hiệu quả. Tuy nhiên, chính sự tỉ mỉ và bền bỉ ấy lại làm nên giá trị không thể thay thế của tranh Đông Hồ. Mỗi tác phẩm không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật, mà còn là kết tinh của thời gian, công sức và tri thức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nỗ lực bảo tồn gắn với phát triển

Nhằm gìn giữ và phát huy giá trị của dòng tranh, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã chủ động triển khai nhiều hoạt động thiết thực. Nổi bật là việc xây dựng Trung tâm Giao lưu Văn hóa rộng hơn 6.000 m², nơi lưu giữ hàng trăm bản khắc cổ và tái hiện không gian làng nghề truyền thống. Sau gần hai thập kỷ hoạt động, trung tâm đã trở thành điểm đến văn hóa thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước.

Bên cạnh đó, năm 2024, gia đình ông tiếp tục mở rộng không gian trưng bày chuyên sâu, với hệ thống chú thích song ngữ Việt - Anh, giúp khách quốc tế dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về lịch sử cũng như nghệ thuật tranh Đông Hồ. Các hoạt động trải nghiệm như tự tay in tranh, tìm hiểu quy trình sản xuất cũng được duy trì thường xuyên thông qua sự liên kết với các công ty du lịch trong suốt 14 - 15 năm qua.

Tranh Đông Hồ hiện đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm nâng cao vị thế của dòng tranh trên bản đồ văn hóa thế giới.

Thích nghi để tiếp tục sống

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, việc đưa di sản tiếp cận với công chúng theo những cách thức mới trở thành yêu cầu tất yếu. Thế hệ con cháu trong gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế đã chủ động đưa hình ảnh tranh Đông Hồ lên Internet và các nền tảng mạng xã hội, qua đó mở rộng thị trường và tiếp cận đối tượng khách hàng trẻ.

Tuy nhiên, theo quan điểm của nghệ nhân, sự đổi mới cần đi kèm với nguyên tắc “giữ cốt, phá cách”. Ông khẳng định: “Có thể thay đổi cách làm để phù hợp với thời đại, nhưng không được làm mất đi cái gốc”. Điều đó có nghĩa là có thể sáng tạo trong hình thức thể hiện hoặc ứng dụng tranh vào đời sống hiện đại, nhưng tuyệt đối không được làm mất đi những giá trị cốt lõi về chất liệu, màu sắc và kỹ thuật truyền thống. Đây chính là ranh giới quan trọng để đảm bảo sự phát triển không đánh đổi bản sắc.

Kỳ vọng về một tương lai bền vững

Hơn cả việc duy trì một nghề truyền thống, điều mà nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế mong muốn là sự hồi sinh của cả một làng nghề, nơi người dân quay trở lại với nghề, cùng nhau gìn giữ và phát triển di sản cha ông để lại. Ông cũng đặt nhiều kỳ vọng vào thế hệ trẻ, những người sẽ tiếp tục viết nên hành trình mới cho tranh Đông Hồ trong tương lai. Ông bày tỏ: “Tôi chỉ mong lớp trẻ hiểu được giá trị của tranh Đông Hồ và tiếp tục làm nghề, để dòng tranh này không bị đứt gãy”.

Trong bối cảnh hội nhập, tranh Đông Hồ không chỉ mang giá trị văn hóa nội địa, mà còn có tiềm năng trở thành một biểu tượng văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế. Tuy nhiên, để đạt được điều đó, di sản này cần được nhìn nhận không chỉ như một sản phẩm nghệ thuật, mà như một phần sống động của đời sống đương đại.

Tranh Đông Hồ đã đi qua hàng trăm năm lịch sử, nhưng hành trình của nó vẫn chưa dừng lại. Mỗi nỗ lực bảo tồn, mỗi bước chuyển mình thích nghi đều góp phần định hình tương lai của dòng tranh này. Giữ gìn tranh Đông Hồ, xét đến cùng, không chỉ là bảo vệ một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn là gìn giữ một hệ giá trị văn hóa - nơi phản ánh cách con người cảm nhận, gắn kết với thế giới xung quanh. Và như lời nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chia sẻ: “Còn người làm, còn người yêu thì tranh Đông Hồ vẫn còn sống".