Ngăn bạo lực từ việc nhận diện sớm xung đột trên mạng

(Sóng trẻ) - Một bình luận công kích hay lời đáp trả trong nhóm chat có thể khiến mâu thuẫn giữa học sinh trở nên căng thẳng. Theo ThS. Nguyễn Thị Sơn, chuyên ngành Tâm lý lâm sàng trẻ em và vị thành niên, nhận diện những bước leo thang của xung đột là cơ sở để can thiệp kịp thời, ngăn mâu thuẫn trên mạng chuyển thành bạo lực ngoài đời.

Tiếp nối những chia sẻ của học sinh về cách ứng xử trước mâu thuẫn học đường, diễn đàn “Mâu thuẫn trên mạng, bạo lực ngoài đời: Làm gì để ngăn chặn?” trao đổi với ThS. Nguyễn Thị Sơn để làm rõ nguyên nhân khiến xung đột leo thang và vai trò của gia đình, nhà trường, bạn bè trong việc ngăn chặn bạo lực.

PV: Thưa ThS. Nguyễn Thị Sơn, vì sao từ một bình luận gây tranh cãi hay lời đáp trả trong nhóm chat, mâu thuẫn giữa học sinh có thể chuyển thành đe dọa, hẹn gặp rồi đánh nhau? 

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Trước hết, chúng ta không nên giải thích hiện tượng này đơn giản bằng hai chữ “bồng bột”. Tuổi vị thành niên là giai đoạn các em đang hình thành bản sắc cá nhân, quan tâm đến giá trị của bản thân và các bạn bè nhìn nhận mình. Vì vậy, sự công nhận của bạn bè và vị trí trong nhóm có ý nghĩa tâm lý rất lớn.

Thanh thiếu niên thường nhạy cảm với sự đánh giá, chấp nhận hoặc từ chối của bạn bè, trong khi khả năng kiểm soát xung động, dự đoán hậu quả và điều hòa cảm xúc vẫn đang phát triển. Khi bình tĩnh, nhiều em có thể phân tích vấn đề khá tốt. Tuy nhiên, khi tức giận, xấu hổ hoặc bị kích động trước sự chứng kiến của bạn bè, khả năng đưa ra quyết định của các em có thể thay đổi đáng kể. 

PV: Mâu thuẫn thường leo thang như thế nào và đâu là bước chuyển đáng chú ý nhất trong quá trình đó?

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Tôi thường hình dung quá trình leo thang của xung đột theo một chuỗi: nảy sinh mâu thuẫn, bị công khai hóa, cảm thấy bị xúc phạm hoặc mất mặt, đáp trả, bạn bè nhập cuộc, rồi đến thách thức, đe dọa, hẹn gặp và cuối cùng là bạo lực.

Điểm nguy hiểm của mạng xã hội là có thể biến xung đột giữa hai người thành một “sân khấu” với rất nhiều người theo dõi. Một câu nói khó nghe ngoài đời có thể chỉ vài người biết, nhưng bài đăng, bình luận hoặc ảnh chụp màn hình có thể được chia sẻ rộng rãi, kéo theo những lời chế giễu, công kích.

Khi đó, câu chuyện không còn đơn thuần là ai nói gì với ai, mà còn là việc các em nghĩ người khác đang nhìn nhận mình như thế nào. Theo tôi, bước chuyển đáng chú ý nhất là từ mong muốn giải quyết mâu thuẫn sang nhu cầu bảo vệ thể diện trước đám đông. Khi mục tiêu trở thành “không được để người khác coi thường mình”, nguy cơ hành động bốc đồng sẽ tăng lên.

PV: Những cảm xúc nào khi bị công kích, xúc phạm hoặc công khai chuyện riêng trên mạng khiến học sinh muốn đáp trả, thậm chí đánh nhau, để không bị coi là yếu thế?

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Có một cảm xúc rất quan trọng mà người lớn đôi khi chưa nhận ra đằng sau những phản ứng của trẻ, đó là sự xấu hổ. Một học sinh bị chế giễu công khai có thể đồng thời cảm thấy tức giận, tổn thương, xấu hổ, sợ bị bạn bè coi thường, lo bị cô lập và mất kiểm soát.

Một số em hình thành quan niệm sai lệch rằng sức mạnh đồng nghĩa với khả năng làm người khác sợ mình, còn nhẫn nhịn là yếu đuối. Nếu nhóm bạn tiếp tục củng cố quan niệm đó bằng những câu như “bị thế mà cũng nhịn à?”, “không dám đánh à?”, hành vi bạo lực rất dễ trở thành một “bài kiểm tra” về lòng can đảm hoặc vị trí của các em trong nhóm.

Điều trẻ cần học không phải là “không được tức giận”, bởi tức giận là một cảm xúc bình thường. Điều quan trọng là các em hiểu rằng mình có quyền tức giận, nhưng không phải mọi hành động xuất phát từ cơn giận đều được phép.

PV: Những bình luận kích động, việc chia sẻ ảnh chụp màn hình hay sự cổ vũ của nhóm bạn có thể đẩy mâu thuẫn đi xa hơn như thế nào?

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Trong nhiều vụ việc, ngoài hai học sinh trực tiếp có mâu thuẫn, còn có một nhóm giữ vai trò rất quan trọng: những người chứng kiến. Người chụp màn hình gửi sang nhóm khác, người bình luận “chiến đi”, người hẹn địa điểm, quay video hay reo hò có thể không trực tiếp đánh ai, nhưng vẫn góp phần tạo áp lực khiến xung đột leo thang.

Ở tuổi vị thành niên, các em đặc biệt nhạy cảm với những điều được nhóm bạn chấp nhận hoặc đề cao. Sự hiện diện hay phản hồi của bạn bè có thể khiến hành vi mạo hiểm trở nên hấp dẫn hơn. Trong khi đó, nỗi sợ bị nhóm từ chối khiến một số em làm những việc mà khi ở một mình, các em có thể không lựa chọn.

Có những em ban đầu không muốn đánh nhau, nhưng sau khi tuyên bố trước nhóm rằng “chiều gặp”, rồi nhiều người cùng biết chuyện, các em bắt đầu cảm thấy mình không còn đường lui. Các em bị mắc kẹt trong chính lời tuyên bố công khai của mình: càng nhiều người theo dõi, việc rút lui càng dễ bị xem là mất mặt.

Do đó, phòng, chống bạo lực học đường không thể chỉ tập trung vào hai học sinh trực tiếp xung đột. Những người xung quanh cũng cần hiểu trách nhiệm của mình, không cổ vũ, phát tán nội dung công kích hay biến mâu thuẫn thành trò giải trí.

PV: Vì sao một số học sinh bị đe dọa trên mạng lại không chia sẻ với gia đình, thầy cô? 

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Trẻ im lặng không có nghĩa là trẻ không sợ. Ngược lại, có những em im lặng chính vì đang rất sợ.

Các em có thể sợ bị trả đũa, bị coi là “mách lẻo”, bị bố mẹ thu điện thoại hoặc bị giáo viên đưa chuyện ra trước lớp. Các em cũng có thể lo người lớn liên hệ ngay với phía bên kia, khiến tình hình căng thẳng hơn. Một số em còn tự trách mình: “Tại mình cũng đáp trả họ”, nên nghĩ rằng bản thân không có quyền nhờ giúp đỡ.

Vì vậy, người lớn nên chú ý đến những thay đổi so với trạng thái thường ngày của chính các em, thay vì chỉ tìm kiếm một biểu hiện riêng lẻ. Những thay đổi ấy chưa đủ để kết luận trẻ đang bị đe dọa, nhưng là tín hiệu để người lớn chủ động hỏi han, tạo cảm giác an toàn và tránh phán xét.

PV: Theo bà, từ lúc bắt đầu công kích nhau trên mạng đến khi xuất hiện lời đe dọa hoặc hẹn gặp để “giải quyết”, đâu là những thời điểm có thể can thiệp để ngăn mâu thuẫn chuyển thành bạo lực? 

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Tôi cho rằng, không nên chờ đến lúc các em đứng trước cổng trường mới gọi đó là “can thiệp”. Có ít nhất bốn cửa sổ can thiệp: khi mâu thuẫn mới xuất hiện, khi mâu thuẫn đã công khai và bắt đầu có đám đông, khi xuất hiện lời đe dọa cụ thể và sau khi sự việc đã được ngăn lại.

Việt Nam đã có khuôn khổ pháp lý yêu cầu xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng, chống bạo lực học đường tại Nghị định 80/2017/NĐ-CP. Việc bảo vệ trẻ cũng là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội chứ không thể giao hoàn toàn cho bản thân học sinh.

PV: Người lớn cần lắng nghe và hỗ trợ như thế nào để học sinh bị đe dọa yên tâm lên tiếng, ngay cả khi em lo bị trả đũa hoặc bị bạn bè chỉ trích vì đã kể chuyện với người lớn? 

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Điều đầu tiên là phải thay đổi cách chúng ta gọi hành vi tìm kiếm trợ giúp. Báo cho người lớn khi bản thân hoặc người khác có nguy cơ bị tổn thương không phải là “mách lẻo”; đó là một kỹ năng tự bảo vệ.

Khi một em nói mình bị đe dọa, người lớn cần tin vào cảm giác không an toàn của các em. Tiếp theo, nói rõ cho em biết người lớn dự định làm gì. Điều này giúp trẻ lấy lại cảm giác kiểm soát: “Cô sẽ cần báo với những người có trách nhiệm để bảo vệ em, nhưng cô sẽ trao đổi với em về cách làm an toàn nhất”. Cuối cùng, phải có kế hoạch sau khi trẻ lên tiếng: ai đưa đón, ai là người em có thể tìm đến ở trường, làm gì nếu tiếp tục nhận tin nhắn, và ai sẽ theo dõi nguy cơ trả đũa.

Sự tin tưởng của trẻ không hình thành từ khẩu hiệu “hãy chia sẻ với người lớn”. Nó hình thành từ trải nghiệm rằng mỗi lần mình chia sẻ, người lớn thực sự biết cách bảo vệ mình.

PV: Từ góc độ tâm lý học, theo cô, điều quan trọng nhất mà gia đình, nhà trường và chính học sinh cần thay đổi để hạn chế những vụ bạo lực bắt nguồn từ mâu thuẫn trên mạng là gì?

ThS. Nguyễn Thị Sơn: Tôi cho rằng cần thay đổi cách nhìn nhận về xung đột và cách chúng ta phản ứng khi xung đột xuất hiện.

Với học sinh, các em cần hiểu rằng cảm giác tức giận, tổn thương hay xấu hổ là điều có thể xảy ra, nhưng không nhất thiết phải đáp trả ngay lập tức. Việc dừng lại, không tiếp tục công kích và tìm kiếm sự hỗ trợ không khiến các em trở nên yếu đuối. Ngược lại, đó là biểu hiện của khả năng kiểm soát bản thân.

Với bạn bè, cần xây dựng chuẩn mực rằng không cổ vũ đánh nhau, không phát tán nội dung làm nhục người khác và không biến mâu thuẫn của hai người thành câu chuyện để cả nhóm giải trí. Mỗi người chứng kiến đều có thể góp phần ngăn chặn hoặc khiến xung đột trở nên nghiêm trọng hơn.

Với gia đình và nhà trường, điều quan trọng là tạo ra môi trường mà học sinh có thể nói về những khó khăn của mình mà không sợ bị phán xét. Khi phát hiện nguy cơ, người lớn cần xử lý bình tĩnh, bảo đảm an toàn, đồng thời tìm hiểu nguyên nhân và theo dõi khả năng tái diễn.

Mạng xã hội có thể khiến một mâu thuẫn lan rộng rất nhanh, nhưng điều đó không có nghĩa bạo lực là kết cục không thể tránh khỏi. Nếu học sinh biết dừng lại đúng lúc, bạn bè không tiếp tay và người lớn can thiệp kịp thời, chúng ta hoàn toàn có thể ngăn một lời thách thức trên mạng trở thành một vụ việc đáng tiếc ngoài đời thực.

Như ThS. Nguyễn Thị Sơn đã khẳng định, mạng xã hội có thể là nguồn cơn khiến mâu thuẫn lan nhanh. Tuy nhiên, bạo lực hoàn toàn không phải là kết cục tất yếu nếu học sinh biết cách dừng lại, cùng với đó là bạn bè không tiếp tay và cuộc xung đột được người lớn can thiệp kịp thời. 

Đã đến lúc gia đình, nhà trường và xã hội cần thay đổi góc nhìn về mâu thuẫn trên mạng của học sinh; không nên xem nhẹ mà phải nhìn nhận, tìm ra hướng xử lý đúng đắn. Một môi trường an toàn, không có sự phán xét chính là chìa khóa để bảo vệ các em khỏi những hậu quả đáng tiếc sau này.