Bảo vệ người cao tuổi trước những chiêu trò lừa đảo trực tuyến

(Sóng trẻ) - Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi, trong khi người cao tuổi còn gặp khó khăn trong việc nhận diện những dấu hiệu bất thường do hạn chế về kỹ năng sử dụng công nghệ. Vì vậy, việc nâng cao khả năng nhận diện và xử lý tình huống sẽ giúp người cao tuổi chủ động hơn trước những rủi ro trên môi trường số.

Thiết bị công nghệ và các nền tảng trực tuyến đang giúp người cao tuổi thuận tiện hơn trong liên lạc, thanh toán, mua sắm và tiếp cận các dịch vụ. Tuy nhiên, cùng với những tiện ích đó là nguy cơ đối diện với các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, khi các đối tượng lợi dụng công nghệ để đánh vào tâm lý, lòng tin và thói quen của người dùng để thực hiện hành vi lừa đảo.

Để nhận diện những thủ đoạn thường gặp và những dấu hiệu người cao tuổi cần cảnh giác khi sử dụng các nền tảng trực tuyến, phóng viên đã trao đổi với TS. Đoàn Trung Sơn, Giám đốc Chương trình An ninh mạng và An toàn thông tin, Trường Công nghệ thông tin, Đại học Phenikaa.

PV: Thưa TS. Đoàn Trung Sơn, hiện nay người cao tuổi sử dụng các dịch vụ trực tuyến ngày càng nhiều. Trong khi đó, các đối tượng lừa đảo liên tục thay đổi thủ đoạn tiếp cận. Vậy đâu là những hình thức lừa đảo mà người cao tuổi cần đặc biệt cảnh giác?

TS. Đoàn Trung Sơn: Trên không gian mạng, người cao tuổi thuộc nhóm đặc biệt và là nhóm người yếu thế mà tội phạm công nghệ cao hướng tới. Với người cao tuổi, cần đặc biệt cảnh giác với bốn loại hình lừa đảo phổ biến.

Thứ nhất, các đối tượng thường giả danh cơ quan chức năng như công an, tòa án để gọi điện và thông báo rằng nạn nhân có liên quan đến một vụ án hoặc một vấn đề hành chính cần làm rõ. Những thông tin này khiến người cao tuổi lo sợ, hoang mang, từ đó dễ bị thao túng và làm theo yêu cầu của các đối tượng. 

Hình thức thứ hai là giả danh người thân gặp nạn. Một số vụ án đã xảy ra cho thấy các đối tượng tội phạm công nghệ cao sử dụng công nghệ deepfake, chẳng hạn như giả mạo hình ảnh hoặc giọng nói, báo tai nạn, cấp cứu nhằm ép chuyển tiền gấp. Xuất phát từ tình thương với người thân, gia đình và những người khác nên người già thường dễ mắc mưu trong những tình huống như vậy.

Hình thức thứ ba là lừa đảo đầu tư tài chính. Người già có sự tích lũy về tài chính, đến giai đoạn nghỉ hưu có một khoản tiền nhất định và đây cũng là mục tiêu mà các nhóm tội phạm hướng tới. Các đối tượng có thể mời chào tham gia các quỹ đầu tư, chứng khoán, tiền ảo với cam kết lợi nhuận lớn, qua đó khiến người già bỏ tiền tham gia và thậm chí mất hết.

Hình thức thứ tư là lừa đảo liên quan đến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Với đặc điểm sức khỏe yếu và nhu cầu sử dụng các sản phẩm chức năng để phục hồi sức khỏe, các nhóm đối tượng lừa đảo xây dựng kịch bản liên quan đến việc bán thực phẩm chức năng dưới các hình thức như tổ chức khám sức khỏe miễn phí, hội thảo tặng quà, bán thuốc giả hoặc hàng kém chất lượng.

PV: Theo ông, có những nguyên nhân nào khiến người cao tuổi dễ trở thành nhóm đối tượng bị lừa đảo nhắm tới và dễ mắc bẫy trên không gian mạng?

TS. Đoàn Trung Sơn: Tình trạng người cao tuổi bị lừa đảo trên không gian mạng không chỉ liên quan đến tuổi tác mà còn xuất phát từ khoảng cách giữa việc sử dụng công nghệ và khả năng nhận diện rủi ro số.

Thứ nhất, một bộ phận người cao tuổi chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn. Họ có thể sử dụng điện thoại, mạng xã hội và các dịch vụ trực tuyến nhưng chưa nhận thức đầy đủ về nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân hoặc hậu quả của việc cung cấp thông tin nhạy cảm.

Thứ hai, nhiều người cao tuổi còn hạn chế trong việc kiểm chứng thông tin. Khi các đối tượng giả danh người thân, cơ quan chức năng hoặc ngân hàng, đồng thời đánh vào tâm lý lo lắng và sự tin tưởng, họ có thể khó nhận ra những dấu hiệu bất thường.

Thứ ba, tâm lý ngại hỏi hoặc nhờ người khác hỗ trợ cũng khiến người cao tuổi dễ gặp rủi ro. Một số người không muốn thừa nhận mình không am hiểu công nghệ nên tự xử lý những tình huống đáng ngờ và có thể đưa ra quyết định vội vàng.

PV: Thưa Tiến sĩ, các đối tượng lừa đảo thường sử dụng những cách thức nào để tạo lòng tin và tác động đến tâm lý của người cao tuổi?

TS. Đoàn Trung Sơn: Người cao tuổi có những đặc điểm riêng về sức khỏe, tâm lý, niềm tin và thói quen ứng xử. Các đối tượng lừa đảo thường dựa vào những đặc điểm này để tiếp cận, tạo lòng tin và từng bước thao túng nạn nhân.

Trước hết, chúng thường giả danh những người hoặc tổ chức mà người cao tuổi có xu hướng tin tưởng như công an, ngân hàng, bác sĩ, cán bộ nhà nước hoặc người thân. Để tăng độ tin cậy, các đối tượng có thể sử dụng thông tin cá nhân, hình ảnh hoặc hồ sơ giả, khiến nạn nhân nghĩ rằng chúng thực sự biết rõ về mình hoặc đang liên hệ trong một tình huống có thật.

Sau khi tạo được lòng tin, các đối tượng thường đánh vào tâm lý sợ hãi và lo lắng, đưa ra những tình huống khẩn cấp như người thân gặp nạn, có vấn đề về pháp lý hoặc tài khoản gặp sự cố. Chúng liên tục thúc ép nạn nhân phải hành động ngay, không có thời gian kiểm chứng thông tin.

Vì vậy, khi gặp những cuộc gọi, tin nhắn có nội dung bất thường hoặc yêu cầu xử lý gấp, người cao tuổi cần dừng lại, xác minh thông tin qua nguồn độc lập trước khi cung cấp thông tin hoặc thực hiện giao dịch.

PV: Theo ông, để hạn chế nguy cơ bị lừa đảo khi sử dụng thiết bị công nghệ, mạng xã hội và các dịch vụ trực tuyến, người cao tuổi cần lưu ý những gì?

TS. Đoàn Trung Sơn: Người cao tuổi cần ghi nhớ nguyên tắc “không tin ngay, không làm ngay”, đặc biệt trước những yêu cầu liên quan đến tiền và thông tin cá nhân. Người cao tuổi nên kiểm tra kỹ người gửi là ai, số điện thoại, đường link và tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP, thông tin sinh trắc học như khuôn mặt hoặc thông tin liên quan đến tài khoản ngân hàng thông qua mạng xã hội hoặc điện thoại.

Không bấm vào liên kết, quét mã QR hoặc cài đặt ứng dụng theo hướng dẫn từ nguồn không xác định và không thể xác thực, kể cả khi được gửi bởi một người quen. Có thể hình ảnh chúng ta nhìn thấy là người quen nhưng chưa chắc đó là người mà chúng ta nghĩ. Khi nhận được cuộc gọi hoặc tin nhắn bất thường, cần chủ động gọi lại cho người thân hoặc cơ quan liên quan qua các kênh chính thức để xác minh.

Nếu đã để lộ thông tin cá nhân hoặc thực hiện một phần yêu cầu của đối tượng lừa đảo, người cao tuổi cần báo ngay cho người thân để được hỗ trợ xử lý, đồng thời liên hệ ngân hàng để bảo vệ tài khoản và báo cơ quan chức năng nếu nghi ngờ bị lừa đảo. Tùy từng vụ việc, cách xử lý có thể khác nhau, nhưng việc xác minh và xử lý càng sớm càng giúp hạn chế những hậu quả có thể xảy ra. 

PV: Bên cạnh sự chủ động của người cao tuổi, theo ông, gia đình và xã hội nên hỗ trợ người cao tuổi như thế nào để họ chủ động hơn trong việc phòng tránh lừa đảo trực tuyến?

TS. Đoàn Trung Sơn: Gia đình giữ vai trò quan trọng trong việc giúp người cao tuổi phòng tránh lừa đảo trên không gian mạng. Con cháu không chỉ cần nhắc nhở mà nên hướng dẫn, thực hành cùng người cao tuổi, hỗ trợ cài đặt bảo mật và xác minh thông tin trước khi họ chuyển tiền hoặc thực hiện các giao dịch trực tuyến. 

Bên cạnh gia đình, xã hội cần tăng cường các chương trình phổ cập kỹ năng số cho người cao tuổi bằng ngôn ngữ dễ hiểu, tình huống thực tế và hướng dẫn trực quan. Các ngân hàng, nền tảng công nghệ và cơ quan chức năng cũng cần tăng cường cảnh báo, phát hiện giao dịch bất thường và hỗ trợ kịp thời khi người dân nghi ngờ bị lừa đảo.

Mục tiêu không phải là làm thay người cao tuổi mà giúp họ có đủ kiến thức và sự hỗ trợ cần thiết để tự bảo vệ mình trên môi trường số. Khi được trang bị kỹ năng và có điểm tựa từ gia đình, xã hội, người cao tuổi có thể chủ động hơn trước những rủi ro lừa đảo trực tuyến.

PV: Xin cảm ơn những chia sẻ của TS. Đoàn Trung Sơn!