Học sinh dè dặt khi chọn ngành đại học trước nỗi lo bị AI thay thế

(Sóng trẻ) - Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, nhiều học sinh cuối cấp trung học phổ thông hiện nay tỏ ra thận trọng, thậm chí lo lắng khi lựa chọn ngành học, bởi nỗi sợ rằng nghề nghiệp trong tương lai có thể bị AI thay thế.

Tâm lý dè dặt, lựa chọn an toàn lên ngôi 

Trước những biến động của thị trường lao động, nhiều học sinh có xu hướng lựa chọn các ngành được cho là “an toàn” hoặc ít bị AI thay thế. Các lĩnh vực như y khoa, giáo dục, công nghệ thông tin hay liên quan trực tiếp đến AI trở thành lựa chọn ưu tiên, trong khi những ngành mang tính sáng tạo hoặc truyền thống như thiết kế, truyền thông và ngôn ngữ lại khiến nhiều học sinh băn khoăn.

Không ít học sinh rơi vào trạng thái phân vân giữa đam mê và tính ổn định của công việc mà bản thân sẽ gắn bó sau này. Việc lựa chọn ngành học không còn đơn thuần dựa trên sở thích cá nhân hay năng lực mà chịu ảnh hưởng lớn từ những dự báo về tương lai việc làm. Sự thiếu thông tin định hướng và những cảnh báo về nguy cơ AI thay thế một số ngành trong tương lai, xuất hiện dày đặc trên truyền thông, càng khiến nhiều em dè dặt hơn trong quyết định của mình.

“Trước đây em mong muốn sẽ theo học ngành liên quan đến truyền thông nhưng hiện tại, với sự xuất hiện của AI em cảm thấy thị trường lao động của lĩnh vực này có sự cạnh tranh rất cao và dễ dàng bị đào thải. Vậy nên em dự kiến sẽ đăng ký ngành sư phạm để chắc chắn hơn cho tương lai”, Hồ Mai Khanh - học sinh lớp 12, trường THPT Nguyễn Huệ, TP Hà Nội chia sẻ.

Tương tự, Trần Khánh Linh, học sinh lớp 12, trường THPT chuyên Lương Văn Tụy, tỉnh Ninh Bình cho biết em từng dự định theo học ngành phiên dịch do có nền tảng ngoại ngữ tốt. Tuy nhiên, khi tìm hiểu về sự phát triển của các công cụ dịch bằng AI, Linh bắt đầu cân nhắc lại lựa chọn của mình và chuyển hướng sang khối ngành kinh tế. 

Khánh Linh chia sẻ: “Trước nhiều tác động của AI lên thị trường lao động như hiện nay, gia đình em mong muốn em theo học những ngành nghề đảm bảo sự ổn định và khó bị ảnh hưởng của AI. Vì vậy, em đang ưu tiên đăng ký ngành kinh tế để dễ thích nghi hơn với thị trường lao động, dù trước đó em rất muốn theo phiên dịch”. 

Xu hướng lựa chọn ngành “an toàn” cũng thể hiện qua quy mô đào tạo các nhóm ngành những năm gần đây. Dữ liệu năm 2025 cho thấy, khối ngành V (toán - thống kê, máy tính và công nghệ thông tin, công nghệ kỹ thuật, kỹ thuật) có số lượng người học lớn nhất với hơn 700.000 người, tăng mạnh so với các năm trước. Trong khi đó, khối ngành VII (nhân văn, khoa học xã hội, báo chí và thông tin, dịch vụ xã hội…) vẫn đứng thứ ba về quy mô đào tạo với khoảng hơn 400 nghìn người học, thấp hơn đáng kể so với khối ngành V. 

Sự chênh lệch về tốc độ tăng giữa hai khối ngành cho thấy xu hướng lựa chọn của thí sinh đang nghiêng rõ về các lĩnh vực gắn với công nghệ và kỹ thuật, phản ánh tâm lý ưu tiên những ngành được cho là có cơ hội việc làm ổn định và ít chịu tác động của AI.

Tâm lý lựa chọn an toàn tuy giúp học sinh giảm bớt lo lắng trước mắt, nhưng cũng đặt ra nguy cơ khi nhiều bạn từ bỏ lĩnh vực yêu thích. Nếu đưa ra quyết định dựa trên nỗi sợ thay vì năng lực và đam mê, sinh viên có thể thiếu động lực học tập, thậm chí dễ mất phương hướng khi bước vào môi trường đại học và thị trường lao động.

Thích nghi thay vì lo sợ 

Dù AI đang tạo ra nhiều thay đổi, công nghệ này được nhìn nhận như một yếu tố làm biến đổi cách làm việc trong từng lĩnh vực hơn là thay thế hoàn toàn con người. Những công việc mang tính lặp lại có thể được tự động hóa, trong khi các khâu đòi hỏi tư duy, sáng tạo, cảm xúc và ra quyết định vẫn cần vai trò của con người. Điều đó cho thấy, AI không tước đi cơ hội nghề nghiệp, mà yêu cầu người học chủ động trang bị thêm kỹ năng để thích nghi.

Trong bối cảnh đó, việc lựa chọn ngành học cần được tiếp cận theo hướng linh hoạt hơn. Sinh viên theo đuổi truyền thông, ngôn ngữ, kinh tế hay kỹ thuật đều có thể tận dụng AI như công cụ hỗ trợ nhờ việc chủ động bổ sung kỹ năng số. Khả năng kết hợp chuyên môn với công nghệ, cùng tư duy phản biện, giao tiếp và sáng tạo đang trở thành những yếu tố giúp người trẻ gia tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường lao động, ngay cả trong các lĩnh vực ít chịu tác động hơn từ AI.

Theo TS. Quách Thu Quế, chuyên gia tâm lý - giáo dục cho rằng, tâm lý dè dặt kéo dài có thể dẫn đến sự “lệch pha” trong lựa chọn ngành nghề. Khi quá nhiều học sinh chọn học các ngành được cho là ổn định, những lĩnh vực sáng tạo hoặc nhân văn có nguy cơ thiếu hụt nhân lực. 

“Thay vì lo sợ ngành học trong tương lai có bị AI thay thế hay không, học sinh nên tự hỏi mình sẽ sử dụng AI như thế nào để trở nên xuất sắc hơn trong lĩnh vực đó. Khả năng thích nghi, học tập suốt đời và kết hợp chuyên môn với kỹ năng công nghệ mới là lợi thế quan trọng trong tương lai”, TS. Quách Thu Quế nhấn mạnh.

Trước sự thay đổi nhanh chóng của thị trường và công nghệ, việc chọn lựa ngành học không chỉ là định hướng nghề nghiệp lâu dài, mà còn trở thành bước khởi đầu của một hành trình học tập linh hoạt. Trí tuệ nhân tạo sẽ ngày càng phổ biến, lợi thế không nằm ở việc né tránh công nghệ, mà ở khả năng thích ứng và khai thác nó để nâng cao năng lực cá nhân. 

Học sinh cần cân nhắc giữa đam mê, năng lực và xu hướng phát triển, thay vì chỉ lựa chọn theo tâm lý an toàn. Chủ động chuẩn bị kỹ năng mới, sẵn sàng học hỏi và thay đổi sẽ giúp người trẻ tự tin hơn trước những biến động của thị trường lao động trong kỷ nguyên số.