Khủng hoảng hiện sinh và rối loạn lo âu ở tuổi vị thành niên

(Sóng trẻ) - Lo âu và mất phương hướng đang trở thành vấn đề không hiếm gặp ở thanh thiếu niên. Áp lực thi cử, kỳ vọng gia đình và tác động từ xã hội khiến sức khỏe tâm thần trở thành vấn đề đáng quan tâm.

Áp lực vô hình đè nặng lên đôi vai

Tuổi vị thành niên là một giai đoạn nhạy cảm để định hình bản sắc cá nhân, trong đó các bạn trẻ bắt đầu với những câu hỏi như: "Mình là ai?", "Cuộc sống này là gì?" hay "Học để làm gì?"… Khi phải đối diện đồng thời với áp lực thành tích, kỳ vọng từ gia đình cùng những biến đổi tâm sinh lý tuổi dậy thì, các bạn rất dễ rơi vào trạng thái khủng hoảng hiện sinh. Hệ quả là sự hoài nghi sâu sắc về giá trị bản thân, khiến người trẻ lạc lối.

Không chỉ đến từ gia đình và nhà trường, áp lực còn bị khuếch đại bởi môi trường mạng. Việc tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh về thành tích hay “cuộc sống lý tưởng” dễ tạo ra những chuẩn so sánh thiếu thực tế. Khi không đạt được những tiêu chuẩn đó, nhiều em có xu hướng tự nghi ngờ và giảm giá trị bản thân.

Bạn Lê Thịnh (lớp 11, Trường THPT Cầu Giấy) từng trải qua giai đoạn lo âu, mất phương hướng: “Em cảm thấy rất ngột ngạt khi phải vừa đạt thành tích tốt, vừa đáp ứng kỳ vọng của bố mẹ. Nhiều lúc hoàn toàn trống rỗng khi nghĩ về tương lai và ý nghĩa của sự cố gắng. Khi đó, em luôn sống trong trạng thái bất an, lo lắng và không muốn tiếp xúc với bất kỳ ai.”

Áp lực với học sinh không chỉ đến từ việc học và điểm số, mà còn từ kỳ vọng gia đình, sự so sánh xã hội và tác động của môi trường mạng. Khi những yếu tố này tích tụ, nhiều em dễ rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý, kéo theo những hệ lụy lâu dài.

Từ thực tế tại phòng tham vấn tâm lý học đường, cô Vũ Thị Chung - chuyên viên tâm lý trường THPT Cầu Giấy chia sẻ: "Vì tâm lý e ngại bị đánh giá, rất ít học sinh chủ động tìm đến phòng tham vấn. Thay vì chờ đợi, chúng tôi phải chủ động tiếp cận các em qua giáo viên chủ nhiệm hay những dòng tâm sự ẩn danh. Đôi khi, việc cùng chia sẻ tâm lý với học trò diễn ra rất tự nhiên ngay trên ghế đá sân trường hay trong những hoạt động thường ngày.”

Tại Hội nghị triển khai công tác tư vấn học đường và công tác xã hội, Bà Lê Hồng Loan, Trưởng Chương trình Bảo vệ trẻ em, Tổ chức UNICEF Việt Nam trình bày kết quả nghiên cứu năm 2025 tại một số trường ở Hà Nội và TP.HCM cho thấy 25%-36,2% tỉ lệ học sinh bị bạo lực tâm lý; trong đó 11,3% - 22,5% học sinh bị bạo lực thể chất. Nghiên cứu cũng chỉ ra nhiều nguyên nhân, trong đó hơn 50% liên quan đến áp lực thành tích. 

Sức khỏe tâm thần của trẻ cần được lắng nghe

Sự khủng hoảng và tình trạng lo âu kéo dài tác động đến trực tiếp đến sức khỏe tâm thần, để lại hệ lụy nghiêm trọng đối với các bạn trẻ vị thành niên. Tâm lý e ngại sự phán xét thường là nguyên nhân khiến các bạn khép kín và hạn chế chia sẻ với người thân. Đây cũng chính là tiếng chuông cảnh tỉnh rõ ràng về sự cần thiết của việc đồng hành, lắng nghe và hỗ trợ kịp thời từ gia đình, nhà trường và xã hội.

Với nhiều bậc phụ huynh, các bạn hiện giờ có cuộc sống đủ đầy nên tâm lý yếu. Nhiều cha mẹ có xu hướng xem nhẹ những biểu hiện tâm lý của con, quy chụp thành việc con quá yếu đuối dẫn tới việc chưa có sự hỗ trợ kịp thời.

Nhìn từ góc độ chuyên môn, cô Vũ Thị Chung cho rằng nguyên tắc trong tham vấn học đường không phải là đưa ra lời khuyên hay áp đặt học sinh. “Tôi đóng vai trò là người lắng nghe, đồng hành và cùng các em học sinh phân tích cụ thể để tìm hướng giải quyết. Từ đó, chính các em sẽ là người đưa ra quyết định cuối cùng và học cách chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình”, cô Chung không chỉ giúp tháo gỡ khúc mắc hiện tại mà còn rèn luyện cho học sinh sự vững vàng và tự lập hơn về mặt tâm lý.

Theo cô Chung, các bậc phụ huynh cũng cần tin tưởng và sẵn sàng chia sẻ với con cái về những khúc mắc, đóng vai trò như một người bạn đồng hành. “Để can thiệp tâm lý kịp thời, cha mẹ cần bắt đầu từ việc quan sát tinh tế và tiếp cận con thông qua những hoạt động sinh hoạt thường ngày nhằm gây dựng lòng tin. Đặc biệt, sự chủ động phối hợp, đồng lòng với nhà trường là mắt xích quan trọng để tìm ra giải pháp tháo gỡ những vướng mắc trong nội tâm của trẻ”, cô chia sẻ. 

Ở độ tuổi nhiều thay đổi và biến động, bố mẹ nên trở thành một người bạn luôn sát cánh sẻ chia, quan tâm tới sức khoẻ tâm thần của con cái. Trưởng thành là 1 hành trình rất dài và cần sự nỗ lực không ngừng từ chính bản thân, sự đồng hành của gia đình, sự hỗ trợ của nhà trường, xã hội… Điểm tựa gia đình vững chắc không đến từ những lời nói suông, mà được xây dựng từ những hành động cụ thể: sự đồng hành không phán xét, cái ôm vỗ về khi thất bại và việc cha mẹ sẵn sàng công nhận nỗ lực thay vì tạo áp lực thành tích.