Càng lo càng lướt: Vì sao chúng ta khó thoát khỏi vòng xoáy tin tức tiêu cực?
(Sóng trẻ) - Liên tục tiếp nhận những tin tức tiêu cực khiến không ít người cảm thấy lo âu, bất an nhưng vẫn khó ngừng theo dõi. Nghịch lý “càng lo càng lướt” đặt ra câu hỏi về cách con người tiếp nhận và kiểm soát thông tin trong môi trường truyền thông số.
Trong môi trường truyền thông số, người dùng có thể tiếp cận hàng loạt tin tức về tai nạn, thiên tai, xung đột hay những vụ việc gây tranh cãi chỉ sau vài thao tác chạm. Từ một thông tin ban đầu, họ có thể liên tục tìm kiếm diễn biến mới, đọc bình luận và xem các video liên quan. Dù những nội dung tiếp theo không mang lại nhiều thông tin hữu ích, không ít người vẫn khó dừng lại bởi mong muốn hiểu rõ sự việc.
Hiện tượng này được gọi là doomscrolling - hành vi liên tục lướt và tiếp nhận những thông tin tiêu cực hoặc gây lo âu, ngay cả khi chúng khiến người dùng căng thẳng, mệt mỏi. Dù nhận thức được những ảnh hưởng đến tâm trạng, họ vẫn tiếp tục theo dõi với hy vọng tìm thấy lời giải thích hoặc diễn biến mới giúp bản thân cảm thấy an tâm hơn.
Vì sao càng lo âu, con người càng muốn biết nhiều hơn?
Một trong những cơ chế tâm lý dẫn đến hiện tượng doomscrolling là thiên kiến tiêu cực (negativity bias). Thiên kiến chỉ ra rằng con người trong một số tình huống thường chú ý và phản ứng mạnh mẽ hơn với những thông tin tiêu cực so với thông tin tích cực. Những tín hiệu liên quan đến rủi ro, mất mát hay các mối đe dọa thường đòi hỏi con người nhanh chóng chú ý và tìm cách ứng phó. Vì vậy, các thông tin mang tính cảnh báo dễ dàng thu hút sự quan tâm, ngay cả khi những nguy hiểm đó không xảy ra trực tiếp với người tiếp nhận.
Trong môi trường mạng xã hội, thiên kiến này thể hiện qua việc người dùng dễ dàng dừng lại trước những video tai nạn, câu chuyện bạo lực hay tin tức về thiên tai, các cuộc khủng hoảng. Những nội dung như vậy thường gợi cảm xúc mạnh, khiến người xem muốn tìm hiểu nguyên nhân, hậu quả và những diễn biến tiếp theo của sự việc.
Lý giải về hiện tượng này, ThS. Tâm lý lâm sàng - Lương Vũ Nam cho biết, dưới góc độ tâm lý học thần kinh, não bộ con người vốn có xu hướng ưu tiên chú ý đến những thông tin có khả năng cảnh báo nguy hiểm. Đây là cơ chế mang ý nghĩa sinh tồn, giúp con người nhận diện nguy cơ và tìm cách ứng phó với các mối đe dọa từ môi trường.
Theo chuyên gia, khi tiếp nhận những thông tin tiêu cực, đặc biệt là các sự kiện nằm ngoài khả năng kiểm soát như thiên tai, dịch bệnh hay những biến động xã hội, con người thường xuất hiện cảm giác bất an và không chắc chắn. Việc tiếp tục tìm kiếm thông tin khi ấy trở thành phản ứng tự nhiên nhằm hiểu rõ tình hình, đánh giá mức độ nghiêm trọng và xác định liệu bản thân có bị ảnh hưởng hay không.
“Việc liên tục tìm kiếm thông tin đôi khi mang lại cho chúng ta cảm giác rằng mình đang làm một điều gì đó để ứng phó với nguy hiểm”, chuyên gia nhận định.
Dưới góc độ tâm lý học hành vi, chuyên gia cũng đề cập đến cơ chế củng cố hành vi. Khi lo âu, con người có xu hướng tìm kiếm thêm thông tin nhằm xoa dịu cảm giác bất an. Nếu một thông tin mới giúp giảm bớt sự bất an, dù chỉ trong thời gian ngắn, sự nhẹ nhõm tạm thời ấy có thể khiến hành vi tìm kiếm tiếp tục được lặp lại.
Anh chia sẻ thêm: “Đôi khi điều khiến chúng ta tiếp tục lướt mạng không phải vì muốn đọc thêm những tin tức tiêu cực, mà vì hy vọng rằng thông tin tiếp theo sẽ giúp mình bớt bất an”. Người dùng vì thế dễ rơi vào vòng lặp: càng bất an càng muốn tìm kiếm thông tin, nhưng càng tiếp xúc với nhiều nội dung tiêu cực lại càng có thêm lý do để lo lắng.
Bên cạnh đó, tâm lý sợ bỏ lỡ thông tin (Fear of Missing Out) cũng có thể thúc đẩy người dùng liên tục kiểm tra các diễn biến mới. Nỗi lo không nắm bắt kịp một sự kiện quan trọng khiến việc cập nhật tin tức dần trở thành thói quen khó từ bỏ, ngay cả khi những nội dung tiếp nhận không còn mang lại giá trị thiết thực.
Việc khó dừng lướt có hoàn toàn là vấn đề của cá nhân người dùng?
Trên mạng xã hội, người dùng không nhất thiết phải chủ động tìm kiếm những thông tin tiêu cực. Sau khi xem một video về tai nạn, một vụ việc gây tranh cãi hoặc một chuyện thương tâm, họ có thể được đề xuất thêm những nội dung liên quan ngay trong những lần lướt tiếp theo. Điều này có liên quan đến thuật toán đề xuất của các nền tảng mạng xã hội, vốn được thiết kế để duy trì sự chú ý và kéo dài thời gian sử dụng của người dùng. Thuật toán của các nền tảng luôn ưu tiên hiển thị những thông tin mà người dùng đang quan tâm, đề xuất tìm kiếm trong phần bình luận, tạo nên một vòng lặp thông tin.
Khác với việc đọc một tờ báo giấy có số trang giới hạn, nội dung trên mạng xã hội gần như không có điểm dừng. Khi một bài đăng trôi qua, nội dung mới lại xuất hiện, khiến người dùng liên tục nhận thông tin ngay cả khi họ không chủ động tìm kiếm. Vì vậy, sự liên tục tiếp nhận những thông tin tiêu cực không chỉ xuất phát từ hành vi của cá nhân mà chịu ảnh hưởng từ các thông tin được sắp xếp và phân phối của nền tảng mạng xã hội.
Mặt khác, sức hút của các nội dung tiêu cực còn liên quan đến cách chúng được trình bày. Những tiêu đề nhấn mạnh mức độ nguy hiểm, video mở đầu bằng tình huống gây sốc đều có thể kích thích mong muốn tiếp tục theo dõi của người dùng.
Việc liên tục tiếp nhận những thông tin tiêu cực không chỉ khiến người dùng mệt mỏi trong thời điểm theo dõi mà còn có thể ảnh hưởng đến trạng thái tâm lý và sinh hoạt hằng ngày. Khi người dùng mạng xã hội bị cuốn vào trạng thái doomscrolling, họ dễ bị căng thẳng, lo âu và hình thành cảm giác thế giới xung quanh luôn tiềm ẩn nguy hiểm. Hơn nữa, việc dùng quá nhiều thời gian để theo dõi những thông tin tiêu cực có thể làm gián đoạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng đến thói quen sinh hoạt hằng ngày. Về lâu dài, người dùng có thể cảm thấy bị tê liệt cảm xúc, trở nên thờ ơ và khó cảm nhận niềm vui.
Từng theo dõi những thông tin về các vụ án nghiêm trọng được lan truyền trên mạng xã hội, Nguyễn Hương Giang (21 tuổi, Bắc Ninh) chia sẻ: “Những thông tin ấy khiến mình luôn trong trạng thái lo lắng, dè chừng và đề phòng với mọi người xung quanh.”
Theo Giang, việc lan truyền những hình ảnh tiêu cực, gây sốc có thể ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức của một bộ phận người trẻ, đặc biệt khi những nội dung này thiếu bối cảnh hoặc không được tiếp nhận một cách có chọn lọc.
Tuy nhiên, không phải mọi hành vi thường xuyên cập nhật tin tức đều được xem là doomscrolling. Theo anh Nam, ranh giới giữa nhu cầu tiếp nhận thông tin thông thường và hành vi tìm kiếm khó kiểm soát không nên chỉ được đánh giá dựa trên thời gian sử dụng mạng xã hội hay số lượng tin tức đã đọc. Điều quan trọng hơn nằm ở mục đích tìm kiếm, khả năng tự kiểm soát và mức độ ảnh hưởng của hành vi đối với cuộc sống.
Một số dấu hiệu đáng chú ý gồm thường xuyên kiểm tra tin tức một cách vô thức, cảm thấy khó chịu khi không được cập nhật, muốn dừng nhưng vẫn tiếp tục hoặc để việc theo dõi thông tin ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, học tập và các mối quan hệ. Dù vậy, chuyên gia lưu ý không nên vội vàng đánh đồng doomscrolling với một dạng nghiện hay rối loạn tâm lý.
“Mình đang tìm kiếm thông tin để biết bản thân cần làm gì tiếp theo, hay mình chỉ đang tiếp tục tìm kiếm vì cảm thấy bất an nếu không biết thêm điều gì đó?”, chuyên gia gợi mở câu hỏi để mỗi người tự nhìn nhận thói quen tiếp nhận thông tin của mình.
Để hạn chế doomscrolling, người dùng mạng cần xây dựng thói quen sử dụng thông tin có mục đích, giới hạn thời gian cập nhật tin tức trong ngày, ưu tiên những nguồn thông tin đáng tin cậy và tránh liên tục theo dõi nội dung gây căng thẳng trước khi đi ngủ. Quan trọng hơn, mỗi người cần học cách nhận diện cảm xúc của bản thân trong quá trình tiếp nhận thông tin, tự đặt câu hỏi liệu việc tiếp tục theo dõi có thực sự mang lại hiểu biết hữu ích hay chỉ khiến nỗi lo kéo dài.
Đằng sau những cú lướt tưởng chừng hoàn toàn tự nguyện không chỉ là nhu cầu tâm lý của cá nhân mà còn có sự tác động từ thuật toán đề xuất và cách thiết kế nền tảng. Vì vậy, việc thoát khỏi vòng lặp doomscrolling không thể chỉ đặt lên vai người dùng mà còn đòi hỏi trách nhiệm của các nền tảng trong việc xây dựng môi trường thông tin minh bạch, lành mạnh hơn. Giữa dòng chảy tin tức không ngừng, khả năng tiếp cận thông tin là cần thiết, nhưng biết khi nào nên dừng lại cũng quan trọng không kém.


