Lệ Mật - làng rắn ngàn năm giữa lòng phố thị

(Sóng trẻ) - Trải qua hơn một nghìn năm thăng trầm, làng Lệ Mật (phường Việt Hưng, TP Hà Nội) vẫn giữ được hồn cốt của nghề nuôi, bắt và chế biến rắn. Ngày nay, nơi đây không chỉ lưu giữ nét văn hóa truyền thống độc đáo, mà còn đang từng bước chuyển mình thành điểm đến du lịch trải nghiệm hấp dẫn của Hà Nội.

Từ huyền tích hóa hồn nghề

Nằm ven bờ sông Hồng, thuộc phường Việt Hưng (Hà Nội), làng Lệ Mật từ lâu được biết đến như cái nôi của nghề nuôi, bắt và chế biến rắn nổi tiếng đất Kinh Bắc xưa. Trải qua hơn một nghìn năm thăng trầm, làng nghề vẫn giữ được hồn cốt riêng, trở thành điểm nhấn văn hóa độc đáo trong dòng chảy phát triển của Thủ đô.

Theo truyền thuyết, nghề rắn ở Lệ Mật bắt nguồn từ câu chuyện cảm động về chàng trai họ Hoàng dũng cảm diệt thủy quái giữa dòng Thiên Đức (sông Đuống) để cứu công chúa con vua Lý Nhân Tông. Khi được ban thưởng, chàng chỉ xin được đưa dân làng sang phía Tây kinh thành Thăng Long khai khẩn đất hoang, lập nên “Thập tam trại”. Sau này, ông trở về tái thiết quê hương, gây dựng nghề bắt, nuôi và chế biến rắn, khiến vùng đất Lệ Mật trở nên trù phú, nổi tiếng khắp kinh kỳ.

Hằng năm, từ ngày 20 đến 24 tháng Ba âm lịch, hội làng Lệ Mật lại tưng bừng mở hội, tái hiện truyền thống ngàn đời với các nghi lễ rước nước, đả ngư, múa rắn và lễ rước Thập tam trại. Đó không chỉ là dịp để con cháu “kinh quán” và “cựu quán” gặp gỡ, mà còn là không gian gìn giữ những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu của một ngôi làng cổ bên dòng Nhị Hà.

Tinh hoa ẩm thực và bản sắc làng nghề

Nếu như trong quá khứ, người Lệ Mật nổi danh bởi tài bắt rắn điêu luyện, thì nay, họ còn được biết đến với bàn tay khéo léo trong nghề nuôi và chế biến rắn. Thời kỳ 2000 - 2010 được xem là giai đoạn hưng thịnh nhất của làng nghề, khi gần như mỗi hộ dân đều gắn bó với rắn - từ nuôi, bắt đến chế biến và kinh doanh ẩm thực. Có thời điểm, cả làng có hơn 100 hộ theo nghề, nhiều nhà hàng luôn tấp nập khách du lịch trong và ngoài nước.

Trong gian bếp của người Lệ Mật, con rắn được chế biến thành hàng chục món ăn hấp dẫn: từ rắn xào sả ớt, rắn nướng, chả rắn cuốn lá lốt đến da rắn chiên giòn, gan rắn cuốn trứng hay mật rắn ngâm rượu. Mỗi món ăn không chỉ thể hiện tay nghề mà còn là kết tinh của kinh nghiệm dân gian và sự tinh tế trong ẩm thực.

Ngày nay, trong làng vẫn còn khoảng 40 hộ duy trì nghề nuôi, bắt và chế biến rắn; 7 nhà hàng ẩm thực vẫn hoạt động đều đặn, giữ cho “hồn nghề” không bị nhạt phai. Năm 2024, hai sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Lệ Mật đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, khẳng định nỗ lực của người dân trong việc bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Lệ Mật cũng đã được công nhận là điểm du lịch cấp thành phố, trở thành một trong những điểm đến đặc sắc trên bản đồ du lịch Hà Nội.

Đổi mới để giữ nghề - hướng tới phát triển du lịch trải nghiệm

Đô thị hóa đang len sâu vào từng con ngõ, nhưng người Lệ Mật vẫn bền bỉ giữ nghề bằng cách thích nghi và đổi mới. Để bảo tồn làng nghề rắn gắn với phát triển du lịch bền vững, phường Việt Hưng đang triển khai dự án “Trung tâm nuôi, bảo tồn các loài rắn và Trung tâm thiết kế sáng tạo, giới thiệu, quảng bá và bán sản phẩm OCOP, làng nghề gắn với du lịch tại làng nghề truyền thống nuôi rắn Lệ Mật”.

Dự án có tổng diện tích hơn 7.400 m², được quy hoạch thành quần thể kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hóa làng nghề. Không gian gồm khu trưng bày và triển lãm về nghề rắn, khu nuôi và bảo tồn các loài rắn đặc trưng, khu thiết kế - sáng tạo sản phẩm OCOP, cùng khu ẩm thực và sân khấu biểu diễn dân gian. Ngoài ra, còn có khu nghiên cứu, trải nghiệm và giáo dục cộng đồng nhằm lan tỏa kiến thức về bảo tồn động vật hoang dã và văn hóa nghề truyền thống.

Khi hoàn thành, trung tâm không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về nghề rắn, mà còn trở thành điểm nhấn du lịch, nơi du khách có thể tìm hiểu, trải nghiệm và thưởng thức ẩm thực độc đáo của Lệ Mật. Đây được xem là bước chuyển mình quan trọng, giúp làng nghề hơn nghìn năm tuổi vừa bảo tồn giá trị cũ, vừa thích ứng với nhịp sống hiện đại - tiếp tục khẳng định vị thế của một làng nghề văn hóa tiêu biểu trong lòng Thủ đô.