Nét xưa làng cổ bên dòng sông Lô

(Sóng trẻ) - Nằm bên dòng sông Lô, làng cổ Hùng Lô (Phú Thọ) vẫn lưu giữ nguyên vẹn những dấu tích văn hóa làng Việt cổ. Nơi đây bảo tồn quần thể đình - miếu - nhà cổ trăm năm tuổi cùng các nghề truyền thống, tạo nên diện mạo đặc trưng của vùng đất Tổ.

Đình Hùng Lô - cái nôi văn hoá của làng

Cách Khu di tích lịch sử Đền Hùng khoảng hơn 10 km, làng cổ Hùng Lô thuộc TP Việt Trì hiện vẫn lưu giữ quần thể di tích gồm đình, miếu và hệ thống nhà cổ với quy mô tương đối hoàn chỉnh. Trên diện tích khoảng 5.000 m², các hạng mục như đại đình, phương đình, lầu chuông, lầu trống, nhà văn chỉ được bố trí hài hòa, tạo nên một chỉnh thể kiến trúc mang đậm đặc trưng của làng cổ vùng trung du Bắc Bộ. Quần thể này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1990.

Theo các tư liệu địa phương, vùng đất Hùng Lô xưa là một trong những khu vực trù phú thuộc kinh đô Văn Lang thời các Vua Hùng, có tên gọi ban đầu là Trang Khả Lãm. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, làng lần lượt mang các tên gọi như Xốm, An Lãm, An Lão trước khi chính thức mang tên Hùng Lô sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Ông Nguyễn Công Hàm, thủ từ đình Hùng Lô, cho biết không rõ miếu Hùng Lô được xây dựng vào năm nào. Theo truyền lại, xưa kia các Vua Hùng cùng công chúa từng đến vùng đất này. Thấy cảnh quan đẹp, đất đai màu mỡ, cây cối xanh tốt, lại có khí thiêng, nhà vua đã cho dừng chân. Khi Vua Hùng đến, các bô lão và người dân ra nghênh đón. Về sau, để tưởng nhớ công lao Vương tổ, người dân trong làng lập miếu thờ và duy trì việc thờ phụng đến nay. 

Đình Hùng Lô, còn gọi là đình Xốm, được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII dưới thời Hậu Lê. Ban đầu đình có quy mô nhỏ, sau nhiều lần trùng tu, đến năm 1938, dưới thời Bảo Đại, công trình được xây dựng lại với quy mô như hiện nay. Tòa đại đình gồm 5 gian, kết cấu chủ yếu bằng gỗ lim, đinh, sến, táu, kết hợp với phương đình, lầu chuông, lầu trống, tạo nên tổng thể kiến trúc bề thế nhưng vẫn hài hòa với cảnh quan làng quê.

Bên trong đình còn lưu giữ hệ thống hiện vật phong phú như hương án, kiệu bát cống, đỉnh đồng, lư hương, hạc đồng cùng nhiều đồ thờ sơn son thếp vàng. Đặc biệt, đình hiện còn bảo tồn 11 đạo sắc phong cùng nhiều cổ vật có giá trị, phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng và lịch sử của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Không chỉ dừng lại ở quần thể đình, miếu, làng Hùng Lô hiện còn lưu giữ hơn 40 ngôi nhà cổ có tuổi đời từ 100 đến gần 300 năm. Những ngôi nhà làm từ gỗ, tre, nứa và được chạm khắc các biểu tượng như long, ly, quy, phượng, tùng, cúc, trúc, mai, góp phần hoàn thiện diện mạo của một làng cổ còn tương đối nguyên vẹn.

Làng “đa nghề” với món đặc sản trứ danh

Bên cạnh không gian đình, miếu cổ, làng Hùng Lô từ lâu đã nổi tiếng là “vùng đất đa nghề” với các nghề truyền thống như gói bánh chưng, bánh giầy, làm đậu, bún, miến, rượu nếp,... 

Các sản phẩm không chỉ phục vụ nhu cầu tại chỗ mà còn được tiêu thụ ở nhiều nơi, góp phần tạo việc làm và thu nhập ổn định cho người dân. Trong đó, mì gạo được xem là một trong những sản phẩm tiêu biểu, gắn bó lâu dài với đời sống của người dân Hùng Lô.

Điểm đặc biệt của mì gạo Hùng Lô nằm ở nguyên liệu và cách chế biến. Bà Nguyễn Thị Nhung - người làm nghề lâu năm tại địa phương chia sẻ: “Mì ở đây làm từ gạo tẻ ngon, chủ yếu là gạo Khang Dân. Gạo phải ngâm kỹ, xay rồi lọc bột cẩn thận, sau đó mới tráng thành từng lớp bánh mỏng. Bánh đem phơi nắng, khi khô thì cắt thành sợi. Làm đúng cách thì sợi mì có màu trắng đục tự nhiên, ăn dai vừa phải, không bị bở hay gãy”.

Từ chỗ làm thủ công với quy mô nhỏ lẻ, nhiều cơ sở đã đưa máy móc vào quy trình sản xuất mỳ gạo. Tiêu biểu có thể kể đến cơ sở mì gạo của gia đình ông bà Phấn Đoàn mỗi tháng xuất bán khoảng gần 20 tấn sản phẩm ra thị trường. Bên cạnh đó, nhiều hộ dân tại Hùng Lô cũng từng bước mở rộng sản xuất, nâng cao hiệu quả lao động.

Làng nghề mì gạo Hùng Lô được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2004. Những năm gần đây, cùng với việc hình thành các hợp tác xã, hoạt động sản xuất có sự liên kết hơn, chất lượng sản phẩm được cải thiện, một số sản phẩm đã được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP.

Từ những giá trị sẵn có về lịch sử và văn hóa, làng cổ Hùng Lô đang từng bước định hướng phát triển theo mô hình kết hợp du lịch tâm linh - làng nghề. Hiện nay, việc tôn tạo, gìn giữ các ngôi nhà cổ được người dân chú trọng, góp phần bảo tồn không gian văn hóa truyền thống. Đây cũng là cơ sở để địa phương mở rộng hoạt động trải nghiệm văn hoá, không chỉ thu hút du khách vào dịp lễ hội mà còn kéo dài suốt năm.