Người nối tiếp sắc đỏ tranh Kim Hoàng

(Sóng trẻ) - Dành tình yêu đặc biệt cho dòng tranh quê hương từng bị thất truyền hàng thập kỷ, chị Nguyễn Thị Bình đã tự mày mò, lặng lẽ nối lại mạch sống và lan tỏa sắc đỏ Kim Hoàng.

Tự tìm đường về với nghề tranh xưa

Sinh ra và lớn lên tại làng Kim Hoàng (xã Sơn Đồng, TP Hà Nội), chị Nguyễn Thị Bình từng không biết quê hương mình có một dòng tranh dân gian nổi tiếng. Khi chị bắt đầu tìm hiểu về tranh Kim Hoàng vào cuối những năm 1990, nghề làm tranh tại làng đã vắng bóng từ lâu, những người trực tiếp làm nghề cũng không còn. Dù được đào tạo về mỹ thuật, chị Bình chỉ có thể tiếp cận dòng tranh qua những tài liệu ít ỏi.

Từ đó, mong muốn khôi phục nghề tranh quê hương dần hình thành trong chị. Khi đó, trong làng Kim Hoàng chỉ có duy nhất chị cùng một nghệ nhân khác theo đuổi hành trình khôi phục dòng tranh Kim Hoàng. 

Theo lời kể của chị Bình, dự án khôi phục tranh dân gian Kim Hoàng được phát động năm 2015 nhằm phục dựng dòng tranh cổ và đưa nghề trở lại với đời sống địa phương. Tuy nhiên, chị chưa có cơ hội tham gia do nguồn tư liệu còn quá hạn chế.

Sự khan hiếm thông tin là khó khăn lớn nhất của chị. Tư liệu chủ yếu lúc đó là cuốn “Tranh dân gian Việt Nam” của học giả Maurice Durand, nhưng sách lại được lưu giữ tại Pháp nên rất khó tiếp cận. Thiếu tài liệu và người hướng dẫn, chị đành tạm gác dự định tìm lại chỗ đứng cho dòng tranh tại địa phương.

Gần một thập kỷ sau, nhận thấy dự án khôi phục đã được triển khai nhiều năm nhưng làng nghề vẫn chưa có thêm cơ sở sản xuất mới, chị Bình quyết định bắt tay vào thực hiện ước mơ còn dang dở. Nỗi lo dòng tranh quê hương tiếp tục đứng trước nguy cơ thất truyền đã thôi thúc cô tự tìm tòi, nghiên cứu và bắt đầu làm tranh từ tháng 7/2024.

“Sau khi dự án khôi phục thành công, gần 10 năm mà làng vẫn không có thêm cơ sở làm tranh nào. Tôi nghĩ nếu không có người tiếp tục thì dòng tranh này có thể lại mai một một lần nữa”, chị Bình chia sẻ về lý do quyết định trở về với nghề truyền thống.

Hành trình học làm tranh của chị Bình bắt đầu gần như từ con số không. Không có người trực tiếp truyền dạy, chị phải tự nghiên cứu kỹ thuật in, nhuộm giấy, pha màu rồi thử nghiệm trên từng sản phẩm. Có những ngày, chị dành toàn bộ thời gian rảnh từ sáng đến tối để miệt mài làm tranh và sửa chữa từng chi tiết chưa đạt.

Không đặt nặng mục tiêu kinh tế, chị lựa chọn làm tranh vì mong muốn gìn giữ giá trị văn hóa truyền thống. Thời gian đầu, chị dùng tiền lương giảng dạy để mua nguyên liệu, bản khắc và dụng cụ. Sau khoảng một năm, nguồn thu từ bán tranh đã đủ để chị tái đầu tư, duy trì hoạt động mà không phụ thuộc vào thu nhập chính.

Theo dấu bản khắc gỗ cuối cùng

Tại làng Kim Hoàng, hiện chỉ còn giữ 2 bản khắc cổ của 2 câu đối “Phúc Mãn Đường” và “Đức Lưu Quang”. Số lượng bản khắc ít ỏi còn sót lại phần nào cho thấy sự mai một của nghề làm tranh dân gian từng gắn bó với đời sống người dân nơi đây. Khi những người thợ xưa không còn, nhiều kỹ thuật chế tác cũng dần thất truyền, khiến việc tìm hiểu và tái hiện dòng tranh gặp không ít khó khăn.

Trong quá trình tự nghiên cứu và thực hành làm tranh, chị Nguyễn Thị Bình bất ngờ phát hiện gia đình bên ngoại cũng từng có nhiều thế hệ gắn bó với nghề truyền thống này. Theo lời kể của chị, nghề làm tranh trong gia đình đã không còn được duy trì từ khoảng những năm 1960 - 1965. 

Bất ngờ hơn, người thân trong nhà vẫn lưu giữ một mộc bản từ đời trước. “Khi tôi bắt đầu làm tranh thì các bác mới còn giữ lại một bản khắc. Không biết có cổ hay không, nhưng nếu tính từ thời ông ngoại tôi đến bây giờ thì nó cũng được trăm năm rồi”, nữ nghệ nhân kể. 

Tuy nhiên, bản khắc của gia đình nghệ nhân chỉ còn lại duy nhất một mẫu bản khắc chữ “Lưu” trong “Đức Lưu Quang”. Đáng chú ý, hoa văn trên hiện vật này có sự khác biệt so với bản khắc đầy đủ được lưu giữ tại làng. Chi tiết ấy phần nào phản ánh nét độc đáo của tranh Kim Hoàng: dù sử dụng chung một khuôn mẫu, mỗi gia đình làm nghề vẫn có cách thể hiện và dấu ấn nghệ thuật riêng.

Với mong muốn gìn giữ bản khắc cuối cùng của gia đình, chị Bình dự định phục dựng hai chữ còn thiếu trong câu “Đức Lưu Quang”, dựa trên hoa văn và lối tạo hình của chữ “Lưu” được lưu truyền từ đời trước. Tuy nhiên, việc tái hiện không hề đơn giản bởi chị phải nghiên cứu, lựa chọn những đường nét phù hợp để tạo nên một tổng thể hài hòa mà vẫn giữ được dấu ấn riêng của gia đình.

“Tôi vẫn thích giữ lại những gì mang nét truyền thống, nét dân gian, chứ không muốn đưa nét hiện đại vào tranh dân gian của mình”, chị nhấn mạnh. Việc phục dựng không chỉ là hoàn thiện bản khắc, mà còn là hành trình tìm lại phong cách tạo hình của cha ông. Phát hiện tình cờ ấy giúp chị có thêm tư liệu và nối lại mối duyên nghề của gia đình. 

Nghị lực sau từng nét vẽ

Học nghề bằng cách thử nghiệm và chấp nhận sai sót, chị Bình tự tìm phương án khắc phục cho từng bức tranh. “Cứ sai lại làm lại, làm lại và thậm chí là sai không làm lại mà sửa luôn ở trên cái bản đó”, chị chia sẻ. Quá trình kiên trì ấy giúp nữ giáo viên vượt qua sự hoài nghi về khả năng sáng tác của bản thân. 

Những trải nghiệm trong quá trình tự học cũng trở thành chất liệu để cô truyền cảm hứng cho học sinh. Tháng 10/2024, chỉ ba tháng sau khi làm tranh, chị thực hiện chuyên đề cấp thành phố về đưa di sản địa phương vào dạy học, lấy tranh Kim Hoàng làm trọng tâm. Chuyên đề được xếp loại xuất sắc và nhận đánh giá rất cao. Đến nay, chị vẫn lồng ghép câu chuyện tranh Kim Hoàng vào giảng dạy để khơi gợi tình yêu di sản trong học sinh.

Tuy nhiên, khi hành trình gìn giữ dòng tranh truyền thống dần có những kết quả tích cực, chị Bình phải đối diện với một thử thách khác. Tháng 12/2025, chị phát hiện mình mắc bệnh ung thư, buộc phải tạm gác công việc làm tranh để tập trung điều trị. Sau khoảng bảy tháng, sức khỏe dần hồi phục, mở ra cơ hội để chị Bình tiếp tục công việc đã dành nhiều tâm huyết gây dựng.

Trong thời gian dưỡng bệnh, chị Bình bất ngờ nhận được đơn đặt hàng 500 bức tranh Kim Hoàng từ Mặt trận Tổ quốc xã Sơn Đồng. Dù chưa hoàn toàn trở lại nhịp làm việc trước đây, chị vẫn tranh thủ thực hiện đơn hàng. Từ một người từng phải sử dụng tiền lương giáo viên để duy trì nghề, những bức tranh do chính tay chị thực hiện đã có cơ hội lan tỏa đến với nhiều người, tạo cơ hội để dòng tranh này được phát triển.

Đằng sau 500 bức tranh là khối lượng công việc khổng lồ. Tranh Kim Hoàng dùng kỹ thuật in nét hai lần, đường nét lần sau phải trùng khít hoàn toàn với lần đầu. “Giữa hai lần in là công đoạn tô màu thủ công trên nền giấy đỏ. Sau khi in nét đen, tranh cần khoảng 4 tiếng để khô; lớp màu tiếp theo cũng phải chờ từ 5 đến 6 tiếng”. Để tiết kiệm thời gian, chị thực hiện đồng loạt từng công đoạn nhưng vẫn tô màu thủ công để mỗi tác phẩm mang sắc độ riêng.

Sự tỉ mỉ ấy cũng phần nào lý giải vì sao người nghệ nhân này chưa vội phát triển nghề theo hướng kinh doanh quy mô lớn. “Bây giờ ăn thua hay không thì cũng chẳng biết như thế nào, thôi mình cứ làm, mình làm để mình giữ nó thế thôi”, chị nhớ lại quyết định theo đuổi nghề truyền thống.

Từ người giáo viên từng hoài nghi khả năng sáng tác của chính mình đến người trực tiếp làm tranh, đưa di sản vào trường học, hành trình của chị Bình gắn liền với những lần vượt qua giới hạn bản thân. Với nghệ nhân Nguyễn Thị Bình, việc hồi sinh dòng tranh Kim Hoàng vẫn còn nhiều thử thách. Thế nhưng, những nét tranh còn được đón nhận thì sắc đỏ Kim Hoàng vẫn có cơ hội tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.