Giảm cân chuẩn y khoa: Dinh dưỡng trong điều trị béo phì

(Sóng trẻ) - Tình trạng thừa cân, béo phì không chỉ ảnh hưởng đến vóc dáng mà còn là tác nhân trực tiếp dẫn đến nhiều bệnh lý nguy hiểm. Việc tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng thiếu căn cứ khoa học có thể gây ra những rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng. Phóng viên chúng tôi đã có cuộc trao đổi với BS.Nguyễn Thị Lệ Tú, Khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Kiến Thụy (Hải Phòng) về vấn đề này.

Vai trò của dinh dưỡng trong kiểm soát cân nặng

Phóng viên: Thưa bác sĩ, tại sao dinh dưỡng lại được coi là yếu tố cốt lõi trong việc điều trị giảm cân và cải thiện sức khỏe tổng thể?

BS Nguyễn Thị Lệ Tú: Dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng trong việc giảm cân. Đầu tiên vì khi một người bị thừa cân béo phì, người đó sẽ mắc một số căn bệnh đi kèm. Dinh dưỡng sẽ giúp chúng ta điều chỉnh các vấn đề như đường huyết, mỡ máu hoặc là gan nhiễm mỡ. Điều đó sẽ giúp cải thiện tình trạng sức khỏe chung của bệnh nhân. Thứ hai là dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong điều trị giảm cân bởi nguyên tắc trong giảm cân là năng lượng nạp vào phải ít hơn năng lượng tiêu hao. Khi chúng ta được học và hiểu biết thêm về dinh dưỡng thì chúng ta sẽ làm được điều đó.

Phân tích các chế độ ăn kiêng phổ biến hiện nay

Phóng viên: Bác sĩ đánh giá như thế nào về các xu hướng ăn kiêng đang phổ biến hiện nay? Keto, DASH và nhịn ăn gián đoạn có gì khác nhau?

BS Nguyễn Thị Lệ Tú: Thật ra thì hiện tại có rất nhiều chế độ ăn kiêng cho người giảm cân. Giống như các bạn đã thấy thì có nhịn ăn gián đoạn, ăn KETO, chế độ ăn Địa Trung Hải… Chế độ ăn có rất nhiều, nhưng việc sử dụng các chế độ ăn đó như thế nào thì còn là vấn đề cần phải nghiên cứu thêm.

- Chế độ Keto: Phương pháp này cắt giảm tối đa tỷ lệ tinh bột. Tuy nhiên, việc thiếu hụt đường đột ngột khiến nhiều người khó thích nghi, dẫn đến mệt mỏi hoặc rối loạn chuyển hóa nếu không có sự giám sát của bác sĩ.

- Chế độ Địa Trung Hải: Trong chế độ ăn này người ta sẽ chủ yếu là ăn rau, cá và các loại hạt nhiều hơn là ăn các loại tinh bột hoặc đường hấp thu nhanh. Đây là chế độ ăn tốt có thể áp dụng trong điều kiện giảm cân. Tuy nhiên nếu để bệnh nhân tự ăn thì cũng rất khó để biết liệu nó có phù hợp với mình hay không.

- Chế độ DASH: Đây là chế độ ăn sử dụng cho người bị tăng huyết áp. Bản chất chế độ ăn này là ăn ít muối (dưới 1 muỗng cà phê/ngày). Rồi sẽ hạn chế chất béo và chất bột đường. Chính nhờ việc hạn chế chất béo và chất bột đường đồng thời ăn nhiều rau xanh sẽ giúp hỗ trợ giảm cân hiệu quả cho nhóm bệnh nhân này.

- Nhịn ăn gián đoạn: Thường áp dụng theo công thức 5:2 (5 ngày ăn nhiều và 2 ngày ăn ít) hoặc 16:8 (Ăn trong vòng 8h, nhịn ăn trong vòng 16h) để kiểm soát thời gian nạp năng lượng.

Mặc dù các phương pháp này đã được ứng dụng trong điều trị, nhưng việc bệnh nhân tự lựa chọn mà không căn cứ vào thể trạng cá nhân là một rủi ro lớn.

Hệ lụy của việc áp dụng thực đơn đại trà

Phóng viên: Việc tự ý áp dụng các thực đơn giảm cân được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội có thể gây ra những nguy cơ gì, thưa bác sĩ?

BS Nguyễn Thị Lệ Tú: Như tôi đã nói, việc điều trị giảm cân bắt buộc phải tuân thủ chuẩn y khoa và đảm bảo tính cá thể hóa. Mỗi bệnh nhân là một bức tranh sức khỏe riêng biệt, nên phản ứng chuyển hóa đối với cùng một loại thực phẩm giữa người này và người kia là hoàn toàn khác nhau. Các thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh thực tế này: cùng một món ăn, có người sẽ bị tăng đường huyết rất cao nhưng người khác thì không.

Do đó, các chế độ ăn kiêng không thể áp dụng đại trà. Nếu muốn giảm cân an toàn, bạn nên gặp bác sĩ dinh dưỡng để được thăm khám thể trạng, đánh giá thói quen ăn uống và phân tích hồ sơ sức khỏe cụ thể. Đặc biệt với những người có vấn đề về đường huyết hay mỡ máu, bác sĩ sẽ xác định chính xác nhóm thực phẩm nào là tối ưu cho tình trạng của bạn. Việc áp dụng máy móc các công thức trên mạng thường lợi bất cập hại. Nếu cơ thể bị mất cân bằng một thành phần, chẳng hạn như thiếu hụt chất bột đường trong thời gian dài, chắc chắn sẽ dẫn đến các rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng.

Lưu ý cho nhóm bệnh nhân có bệnh lý nền

Phóng viên: Đối với những người mắc bệnh lý nền như đái tháo đường, tim mạch hoặc bệnh thận, việc thực hiện chế độ giảm cân cần lưu ý những quy tắc đặc thù nào?

BS Nguyễn Thị Lệ Tú: Việc xây dựng lộ trình giảm cân cho người có bệnh lý kèm theo đòi hỏi những quy tắc điều tiết dưỡng chất khắt khe hơn để đảm bảo tính an toàn và hiệu quả điều trị:

- Bệnh nhân đái tháo đường: Trọng tâm là kiểm soát chỉ số đường huyết. Người bệnh cần chủ động hạn chế tinh bột, đường từ trái cây hoặc nước ép. Điều này không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn, mà cần cắt giảm tối đa các thực phẩm có hàm lượng Carbohydrate cao như bánh, kẹo, sữa ngọt nhằm ngăn chặn các đợt tăng đường huyết đột ngột sau ăn.

- Bệnh nhân tim mạch: Nguyên tắc hàng đầu là giới hạn lượng muối dưới 1 muỗng cà phê/ngày. Chế độ ăn nên ưu tiên thịt trắng (động vật hai chân), loại bỏ da và nội tạng để giảm thiểu cholesterol xấu vốn tập trung nhiều ở thịt đỏ (động vật bốn chân). Bên cạnh việc hạn chế đồ chiên xào, bệnh nhân cũng cần kiểm soát tốt chất bột đường, vì nhóm đối tượng tăng huyết áp thường có nguy cơ mắc đái tháo đường rất cao.

- Bệnh nhân thận: Đây là nhóm cần sự quản trị dinh dưỡng nghiêm ngặt nhất. Lượng muối tiêu thụ cần duy trì ở mức 2,5g/ngày. Do chức năng bài tiết suy giảm, người bệnh bắt buộc phải hạn chế thực phẩm giàu Kali và Photpho để tránh tích tụ độc tố trong máu. Lượng Protein cũng cần được giới hạn theo chỉ định của bác sĩ. Đặc biệt, người bệnh nên ưu tiên các loại rau có hàm lượng Kali thấp và tuyệt đối tránh xa thực phẩm đóng hộp hay đồ chế biến sẵn.

Lộ trình giảm cân an toàn và hiệu quả                       

Phóng viên: Để giảm cân thành công và không bị tăng cân trở lại, bác sĩ có lời khuyên nào về giải pháp tổng thể cho người bệnh?

BS Nguyễn Thị Lệ Tú: Về phương pháp giảm cân an toàn và hiệu quả, tôi luôn khuyến khích bệnh nhân tuân thủ lộ trình chuẩn y khoa. Tại đây, các bác sĩ sẽ thăm khám tổng quát để thiết kế một chế độ cá nhân hóa, phù hợp với thể trạng của từng người.

Nguyên tắc cốt lõi vẫn là kiểm soát năng lượng: calo nạp vào phải thấp hơn calo tiêu hao. Trong đó, vận động đóng vai trò then chốt vì nó trực tiếp làm tăng nhu cầu chuyển hóa năng lượng thông qua việc đi lại và tập luyện thể thao. Bên cạnh đó, sự can thiệp của y bác sĩ là rất cần thiết để xác định xem bệnh nhân có mắc các bệnh lý nền đi kèm hay không, từ đó mới quyết định việc dùng thuốc hỗ trợ.

Thực tế, tình trạng thừa mỡ thường kích thích các hormone gây thèm ăn, khiến chúng ta khó tự kiểm soát việc ăn vặt. Khi đó, các loại thuốc hỗ trợ đã được FDA phê duyệt sẽ giúp ức chế cảm giác này. Nếu các biện pháp nội khoa không mang lại kết quả, chúng ta có thể cân nhắc đến các can thiệp ngoại khoa.

Tôi cũng muốn lưu ý rằng, giảm cân là một hành trình cần sự kiên trì tuyệt đối. Rất nhiều trường hợp thất bại vì tâm lý nóng vội. Cần nhớ rằng: giảm cân càng nhanh thì nguy cơ tăng cân trở lại càng lớn. Nếu chúng ta lơi lỏng việc tập luyện hay quay lại thói quen ăn uống cũ, cân nặng sẽ tái phát rất nhanh chóng.

Phóng viên: Cảm ơn bác sĩ đã chia sẻ!