Hành trình tìm lại màu sắc của quá khứ

(Sóng trẻ) - Từ những tư liệu cũ, Viên Hồng Quang đã dành hơn 6 năm đi tìm lại màu sắc của quá khứ, với mong muốn đưa những câu chuyện lịch sử đến gần hơn với công chúng.

Viên Hồng Quang (sinh năm 1995, Hà Nội) là tác giả của nhiều tác phẩm phục chế màu tư liệu cũ về các nhân vật lịch sử. Xuất thân từ ngành công nghệ thông tin, anh bắt đầu theo đuổi công việc phục chế từ tháng 4/2020 và gắn bó với lĩnh vực này hơn 6 năm.

Phóng viên (PV): Xin chào anh Viên Hồng Quang! Xuất thân từ ngành công nghệ thông tin, cơ duyên nào đưa anh đến với hành trình phục chế những tư liệu cũ và gắn bó với công việc này suốt hơn 6 năm qua?

Viên Hồng Quang: Cơ duyên đưa tôi đến với công việc phục chế những tư liệu cũ bắt đầu từ một sự tình cờ. Từ đó, tôi muốn được tự tay “tô màu” những thước phim cũ và giúp thế hệ trẻ có cái nhìn gần gũi hơn với những tư liệu lịch sử. Dần dần, tôi bắt đầu đào sâu hơn trong lĩnh vực hậu kỳ phim.

Trên nền tảng công nghệ sẵn có, tôi tự nghiên cứu các kỹ thuật Machine Learning (Học máy) và Deep Learning (Học sâu) để ứng dụng vào xử lý hình ảnh. Càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra công việc này không chỉ đơn thuần là sử dụng kỹ thuật, mà còn đòi hỏi yếu tố mỹ thuật và cách kể chuyện. Việc dành thời gian cho những tư liệu cũ cũng là cách tôi kết hợp chuyên môn công nghệ với niềm yêu thích lịch sử.

PV: Anh đã bắt đầu hành trình phục chế những thước phim về Chủ tịch Hồ Chí Minh như thế nào?

Viên Hồng Quang: Ý tưởng phục chế lại những thước phim về Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt đầu từ khoảng 6 năm trước, khi tôi biết đến một dự án của các bạn trẻ ở nước ngoài nghiên cứu việc phục chế những bức ảnh đen trắng bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Khi đó, tôi nghĩ: tại sao mình không thử áp dụng cách làm này cho cả những đoạn phim ngắn?

Từ ý tưởng ấy, vào năm 2020, tôi bắt đầu làm lại đoạn phim phỏng vấn Chủ tịch Hồ Chí Minh với những hình ảnh màu. Đó cũng là sản phẩm phục chế đầu tiên của tôi. Tuy nhiên, nhìn lại đoạn phim ấy, tôi nhận thấy, sản phẩm vẫn còn hạn chế về độ chỉn chu, đặc biệt trong việc tái hiện màu sắc. Sau đó, tôi bắt đầu đọc các tài liệu về kỹ thuật, tìm tòi những tư liệu lịch sử, tự học qua các hội nhóm và diễn đàn trong và ngoài nước, đồng thời hỏi thêm các thế hệ đi trước để hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử.

PV: Trong hành trình theo đuổi công việc này, có dự án, trở ngại hay khó khăn nào khiến anh chật vật không?

Viên Hồng Quang: Một trong những dự án khiến tôi gặp nhiều khó khăn nhất là khi làm mới lại hình ảnh cho bộ phim “Hà Nội trong mắt ai” vào năm 2024. Những tư liệu tồn tại qua thời gian thường xuống cấp, có hình ảnh bị mờ, rung, nhiễu, khiến quá trình xử lý phức tạp hơn.

Bên cạnh đó, việc tiếp cận nguồn tư liệu gốc dưới tư cách một cá nhân cũng là một trở ngại lớn, nhất là với bản phim của Nhà nước. Đây là những nguồn tư liệu chưa có tiền lệ. Vì vậy, những quy định về bản quyền khiến tôi khó tìm được các hình ảnh có chất lượng đầu vào tốt.

Nhưng những khó khăn của hành trình ấy không chỉ dừng lại ở công việc. Giai đoạn năm 2021 - 2024, có những lúc cuộc sống của tôi khá chật vật. Tôi còn nhớ chiều 28 Tết, khi trong túi chỉ còn 80 nghìn đồng, tôi vẫn một mình cặm cụi hoàn thiện bộ phim còn dang dở.

May mắn, tôi luôn nhận được sự động viên từ mọi người, đặc biệt là từ các tiền bối đi trước. Chính sự động viên đó đã trở thành nguồn động lực để tôi tiếp tục hoàn thiện những dự án còn dang dở và đi tiếp trên con đường mình đã chọn.

PV: Trong hơn 6 năm phục chế tư liệu, đâu là dự án để lại cho anh nhiều ấn tượng nhất?

Viên Hồng Quang: Với tôi, dự án phục dựng có ý nghĩa lớn nhất chính là bộ phim tài liệu “Vĩ tuyến 17 - Chiến tranh nhân dân” của đạo diễn Joris Ivens. Đây là một dự án lớn, với thời lượng khoảng 110 phút, đòi hỏi khá nhiều công sức nghiên cứu. Tôi đã dành gần một năm để tìm tòi và thực hiện bản màu đầu tiên cho bộ phim.

Bộ phim khắc họa cuộc sống và cuộc chiến đấu gian khổ của người dân ở 2 bờ Vĩ tuyến 17, “ranh giới tạm thời” chia cắt đất nước thành 2 miền theo tinh thần Hiệp định Geneve. Quá trình phục chế bộ phim giúp tôi hiểu thêm về sự hy sinh và tinh thần bất khuất của người dân Vĩnh Linh (Quảng Trị) nói riêng, cũng như nhân dân Việt Nam nói chung.

PV: Trong suốt thời gian làm việc, phản ứng nào của những nhân chứng hoặc người thân của các nhân vật trong tư liệu khiến anh nhớ nhất?

Viên Hồng Quang: Công việc này cho tôi nhiều cuộc gặp gỡ khó quên. Tôi vẫn nhớ, sinh thời, phu nhân của bác sĩ Tôn Thất Tùng ngồi xem lại những thước phim xưa. Bà khẽ nói: “Ngày ấy… đúng là như thế”. Một lần khác, bà Hồ Thể Lan, con gái cố GS. Hồ Đắc Di, lặng người khi nhìn lại những bức ảnh về cha mình sau khi được làm mới.

Qua đó, những khoảnh khắc ấy khiến tôi cảm nhận rõ hơn ý nghĩa của công việc mình đang làm. Phục chế tư liệu không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật hay màu sắc. Đằng sau mỗi thước phim, mỗi bức ảnh đều chứa đựng ký ức và cảm xúc của những con người từng sống trong thời đại ấy. Đôi khi, chỉ một hình ảnh cũng có thể đưa họ trở về với một phần quá khứ.

PV: Cùng với sự phát triển của AI và Deep Learning, công nghệ này đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong phục chế tư liệu lịch sử. Theo anh, AI đang tạo ra những thay đổi gì trong công việc này?

Viên Hồng Quang: AI tạo ra khác biệt đáng kể về hiệu suất, tốc độ trong quá trình phục chế. Nếu làm hoàn toàn thủ công, một bức ảnh có thể mất hàng giờ, thậm chí cả ngày để hoàn thiện; còn một đoạn phim ngắn có thể mất hàng tháng. Trong khi đó, với sự hỗ trợ của các mô hình AI được huấn luyện và tối ưu, nhiều tác vụ mang tính lặp lại có thể được xử lý nhanh hơn.

Tuy nhiên, tôi tin rằng có 2 yếu tố cốt lõi khiến các mô hình AI khó có thể thay thế hoàn toàn, đó là cảm xúc thực tế và tính chính xác của lịch sử. AI có thể tô màu dựa trên thuật toán và dữ liệu có sẵn, nhưng khó có thể cảm nhận đầy đủ bối cảnh của từng khoảnh khắc lịch sử.

PV: Trước những khả năng ngày càng lớn của AI, theo anh, đâu là ranh giới con người cần đặt ra để công nghệ không làm sai lệch giá trị và tính xác thực của lịch sử?

Viên Hồng Quang: Qua quá trình thực hiện và trải nghiệm, tôi nhận ra rằng AI cần được kiểm soát để không tự ý thêm thắt những chi tiết hư cấu hoặc làm thay đổi nội dung gốc của tư liệu. Mục đích của phục dựng là hướng đến tính khách quan và có thể góp phần bảo tồn tư liệu, không phải sáng tạo lại lịch sử.

AI suy cho cùng vẫn là một công cụ. Nếu con người không hiểu và làm chủ được công cụ, thành phẩm không chỉ khó đạt chất lượng tốt, mà đôi khi còn có thể gây hại.

Hiện nay, các mô hình công nghệ có thể khiến nhân vật lịch sử “nói” hoặc “cười” bằng Deepfake (công nghệ sử dụng AI để tạo ra hoặc thay đổi hình ảnh, video). Tuy nhiên, theo tôi, việc sử dụng công nghệ để tạo ra những nội dung không có trong dữ liệu gốc, hay thay đổi lời nói của nhân vật là một “ranh giới đỏ” nguy hiểm. Nếu những nội dung ấy lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội, chúng có thể gây ra những hiểu lầm nghiêm trọng về sự kiện và nhân vật lịch sử.

PV: Nhìn lại chặng đường hơn 6 năm, hành trình ấy đã mang lại cho anh điều gì?

Viên Hồng Quang: Sau hơn 6 năm, điều lớn nhất tôi nhận được là sự trưởng thành, cả về tư tưởng, kỹ năng nghề nghiệp cũng như các mối quan hệ. Với tôi, được sống và đi trên con đường mình lựa chọn luôn là một trong những điều khiến tôi cảm thấy hạnh phúc nhất.

PV: Trong thời gian tới, anh dự định tiếp tục hành trình của mình như thế nào?

Viên Hồng Quang: Bản thân tôi đang nghiên cứu những dự án phim mới về lịch sử Việt Nam, với hy vọng mang đến cho người xem cái nhìn rõ nét hơn về xã hội xưa. Tôi mong rằng trong tương lai, công nghệ có thể góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa của đất nước. Công nghệ giống như một “cây cầu” kết nối quá khứ với hiện tại, giúp những câu chuyện và ký ức của cha ông tiếp tục được lưu truyền đến hôm nay và mai sau.

PV: Xin cảm ơn anh Viên Hồng Quang về những chia sẻ! Chúc anh nhiều sức khỏe, luôn giữ vững niềm đam mê để tiếp tục hoàn thành những dự án ấp ủ, đưa những câu chuyện của quá khứ đến gần hơn với công chúng hôm nay.