Ngăn chặn mầm mống tội phạm trên môi trường mạng

(Sóng trẻ) - Tội phạm công nghệ cao gia tăng với thủ đoạn tinh vi, đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện pháp lý và nâng cao kỹ năng số để phòng ngừa.

Tội phạm mạng gia tăng và thủ đoạn ngày một tinh vi

Không gian mạng ngày càng trở thành môi trường thuận lợi để các đối tượng phạm tội lợi dụng hoạt động. Theo thống kê của Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, 8 tháng năm 2025, Việt Nam ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, tăng 65% so với cùng kỳ năm 2024, với thiệt hại ước tính hơn 1.660 tỷ đồng. 

Theo anh Ngô Minh Hiếu, chuyên gia an ninh mạng, Giám đốc Tổ chức Chống lừa đảo, các hình thức lừa đảo trực tuyến hiện nay ngày càng đa dạng và tinh vi. Đối tượng xấu thường giả danh cơ quan nhà nước, ngân hàng, dịch vụ công, sàn đầu tư hoặc sử dụng các ứng dụng giả mạo để chiếm đoạt tài sản. Một số đường dây còn sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo video hoặc tạo ra giọng nói giả, khiến nạn nhân tin rằng họ đang trao đổi với người quen hoặc người có thẩm quyền.

"Nhiều thói quen phổ biến khiến người dùng dễ trở thành nạn nhân như bấm vào đường link lạ, tải ứng dụng không rõ nguồn gốc, làm theo hướng dẫn qua điện thoại mà không kiểm chứng, chuyển tiền vội vàng hoặc cung cấp mã OTP và mật khẩu cá nhân. Không ít người còn đặt niềm tin vào các tài khoản có tích xanh hay video tưởng như xác thực mà bỏ qua bước kiểm tra lại qua kênh chính thức. Việc thiếu kỹ năng số và tâm lý chủ quan vẫn là nguyên nhân chính khiến nhiều người sập bẫy lừa đảo thời gian gần đây", anh Hiếu nói thêm.

Bên cạnh đó, các hội nhóm kín trên các nền tảng như Facebook, TikTok hay Telegram cũng bị lợi dụng để tổ chức hoạt động phi pháp, từ buôn bán hàng cấm đến lừa đảo tài chính. Thực tế đầu năm 2026, lực lượng chức năng tại Thành phố Hồ Chí Minh đã triệt phá một đường dây mua bán cần sa và thuốc lá điện tử chứa chất cấm thông qua mạng xã hội.

Hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường quản lý

Trước thực trạng trên, cơ quan chức năng đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý để xử lý các hành vi vi phạm trên không gian mạng. Dự thảo Nghị định cụ thể hóa Khoản 5, Điều 14 của Luật An ninh mạng, bao gồm các nội dung về phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý tội phạm mạng, đồng thời xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Theo dự thảo, nhiều hành vi như giả danh cơ quan, tổ chức để lừa đảo; thiết lập website hoặc tài khoản giả mạo; mua bán dữ liệu cá nhân; vận hành sàn giao dịch trái phép hay phát tán mã độc đều được quy định rõ và có chế tài xử lý tương ứng. Tùy theo mức độ vi phạm, tổ chức và cá nhân có thể bị xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị áp dụng các biện pháp bổ sung như đình chỉ hoạt động, thu hồi tên miền, phong tỏa tài khoản.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng cho rằng việc ứng dụng công nghệ phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo sẽ giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm các dấu hiệu tội phạm, từ đó chuyển hướng từ “xử lý hậu quả” sang “chủ động phòng ngừa”.

Trang bị kỹ năng số để tự bảo vệ

Dù công nghệ và pháp luật ngày càng hoàn thiện, yếu tố quan trọng nhất vẫn là ý thức và kỹ năng của người sử dụng internet. Thực tế cho thấy nhiều nạn nhân bị mắc bẫy lừa đảo do bấm vào đường link lạ, tải ứng dụng không rõ nguồn gốc, cung cấp mã OTP hoặc chuyển tiền quá nhanh khi nhận được yêu cầu khẩn cấp.

Chuyên gia Ngô Minh Hiếu khuyến nghị người dân cần ưu tiên trang bị bốn kỹ năng cơ bản: xác minh nguồn tin trước khi tin tưởng; nhận diện các chiêu thao túng tâm lý như đe dọa hoặc hứa lợi nhuận cao; bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân; đồng thời giữ bình tĩnh trước mọi yêu cầu chuyển tiền.

“Người dùng cần đặc biệt cảnh giác khi gặp các dấu hiệu như bị thúc ép chuyển tiền ngay, yêu cầu giữ bí mật thông tin, nhận đường link hoặc ứng dụng lạ, lời mời đầu tư lợi nhuận cao bất thường, các cuộc gọi đe dọa liên quan đến pháp luật, hoặc những video, giọng nói có biểu hiện bất thường nhằm vay mượn tiền. Đây đều là những mô típ lừa đảo đã được Bộ Công an cảnh báo lặp đi lặp lại trong nhiều vụ việc gần đây”, anh Hiếu nhấn mạnh.

Nếu nghi ngờ bị lừa đảo, bước đầu tiên là dừng ngay mọi liên lạc và giao dịch, tuyệt đối không chuyển thêm tiền hoặc cung cấp thông tin bảo mật. Người dùng cần nhanh chóng khóa tài khoản ngân hàng nếu cần thiết, lưu lại các bằng chứng liên quan và thông báo cho ngân hàng cũng như cơ quan công an để được hỗ trợ kịp thời. Ngoài ra, có thể kiểm tra các dấu hiệu lừa đảo trên những trang cảnh báo như chongluadao.vn hoặc ntrust.vn trước khi thực hiện giao dịch.