Tò he Xuân La: Giữ hồn dân gian trong thời đại số

(Sóng trẻ) - Giữa nhịp sống hiện đại, những khối bột nếp đủ màu vẫn được nghệ nhân tò he tại làng Xuân La nhào nặn thành ký ức tuổi thơ và một phần hồn cốt văn hóa dân gian.

Mạch ngầm di sản hơn 300 năm

Làng Xuân La thuộc huyện Phú Xuyên, Hà Nội là nơi duy nhất còn giữ nghề nặn tò he trong suốt hơn 300 năm. Tò he Xuân La khởi nguồn từ những con giống bột dùng trong nghi lễ dân gian, vốn được gọi là bánh vệt - thứ bánh được bày trên mẹt, không cắm que. Theo thời gian, từ vật phẩm cúng tế, những khối bột nếp đã trở thành món đồ chơi dân gian gắn liền với tiếng còi "tò te" rộn ràng, vui tai và trở thành nét đặc trưng của làng nghề tò he Xuân La.

Điểm làm nên sự khác biệt của tò he nằm ở chất liệu và kỹ thuật chế tác. “Làm bột ngày xưa cực lắm, để có ba cân bột phải giã tay liên tục suốt bốn tiếng đồng hồ, tay phồng rộp cả ra mới xong. Màu đen thì lấy nhọ nồi, màu vàng lấy nghệ tươi chắt nước nhào vào, kỳ công vô cùng mới ra được khối bột bóng mịn", nghệ nhân Đặng Văn Hậu chia sẻ về quãng thời gian gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề. 

Đặc thù của nghề nặn tò he không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở tính trình diễn. Người nghệ nhân vừa làm vừa bán, mang đến cho người xem những khoảnh khắc sáng tạo sống động. Với đôi bàn tay thoăn thoắt và vài dụng cụ đơn sơ, những khối bột nhanh chóng biến thành 12 con giáp, nhân vật cổ tích hay các biểu tượng văn hóa. Sự tỉ mỉ trong từng chi tiết nhỏ như ánh mắt, dáng đứng, thần thái là điều khiến tò he không thể bị thay thế bởi đất nặn công nghiệp.

Không chỉ là món đồ chơi, mỗi con giống bột là kết quả của tay nghề và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ. Việc duy trì các kỹ thuật truyền thống đã trở thành nền tảng để làng nghề tiếp tục mở rộng không gian tồn tại trong đời sống hiện đại.

Chuyển mình để “sống” cùng thời đại số

Trước áp lực thay đổi thị hiếu, làng nghề Xuân La cũng đang chuyển mình, chủ động làm mới mẫu mã và cách tiếp cận khách hàng. Tò he không còn chỉ xuất hiện ở cổng trường hay hội chợ quê, mà đã có mặt trong bảo tàng, không gian sáng tạo và các sự kiện giao lưu văn hóa. 

Nghệ nhân Đặng Văn Hậu chia sẻ: “Trẻ em bây giờ nhạy bén lắm, cái gì nổi trên mạng, trên YouTube là nghệ nhân mình phải bắt nhịp ngay, từ siêu nhân đến Capybara. Mình vừa phải hiện đại để tồn tại, vừa phải giữ những con giống cổ truyền như con gà, con công thì mới giữ được cái gốc của cha ông". Sự thích nghi ấy đang mở ra một hướng đi bền vững, giúp tò he Xuân La tiếp tục bám rễ và phát triển trong dòng chảy của đời sống hiện đại.

Giữa thời đại số, tò he Xuân La vẫn duy trì sức sống nhờ sự bền bỉ của những nghệ nhân vừa thích nghi với thị hiếu mới, vừa gìn giữ giá trị truyền thống. Mỗi con giống bột vì thế không chỉ là món đồ chơi, mà còn là một cách để làng nghề lưu giữ và truyền lại ký ức dân gian cho các thế hệ.