Nghề điêu khắc than tại Quảng Ninh: 'Vàng đen' thành hình dưới bàn tay người nghệ nhân

(Sóng trẻ) - Trong căn xưởng nhỏ tại phường Hạ Long, thành phố Quảng Ninh, tiếng đục, chạm, khắc vang hòa lẫn với lớp bụi than phủ kín từng góc tường. Nép sâu trong con ngõ dốc dưới chân núi Hạm, xưởng mỹ nghệ than đá Quyết Bình vẫn ngày ngày duy trì hoạt động, tiếp nối nghề truyền thống qua bốn thế hệ.

Từ khối than đến tác phẩm điêu khắc tinh xảo

Từ chất liệu vốn quen thuộc với hoạt động khai thác và sản xuất công nghiệp, những người thợ tại xưởng than đá mỹ nghệ Quyết Bình của gia đình nghệ nhân Nguyễn Tuấn Quyết và Nguyễn Thị Thanh Bình có thể tạo nên các tác phẩm điêu khắc tinh xảo, mang giá trị thẩm mỹ và dấu ấn riêng. 

Theo lời kể của nghệ nhân Nguyễn Tuấn Quyết, nghề điêu khắc than đá của gia đình bắt nguồn từ đời ông nội là cụ Nguyễn Đức Thuận, một thợ cơ khí tại Cẩm Phả. Trong những giờ nghỉ, cụ thử tận dụng các khối than kíp lê để chế tác vật dụng đơn giản. Những sản phẩm đầu tiên như gạt tàn, con giống nhanh chóng được chủ mỏ người Pháp yêu thích và mang về nước làm quà tặng.

Để làm ra được một tác phẩm điêu khắc từ than, việc chọn đúng loại than là một trong những yếu tố quan trọng. Tại Quảng Ninh, dù có nhiều khu vực khai thác than, chỉ một số địa điểm như Đèo Nai, Cao Sơn hay Cọc Sáu (Cẩm Phả) mới cung cấp được những khối than đáp ứng yêu cầu chế tác mỹ nghệ.

Dẫu vậy, những đường vỉa, vết nứt tự nhiên vẫn là đặc điểm khó tránh khỏi. Với người thợ lâu năm, việc nhận biết chất lượng than đòi hỏi kinh nghiệm và sự am hiểu sâu sắc về chất liệu. Nghệ nhân Nguyễn Thị Thanh Bình chia sẻ: “Ngọc còn có vết, huống chi than. Nếu than không có vỉa, không có đường nứt thì chưa chắc đã là than thật”. 

Để biến một khối than thô thành sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn liên tiếp như lựa chọn nguyên liệu, đo đạc kích thước, cưa tách, tạo hình đến đục chi tiết, mài giáp và đánh bóng. Trong đó, chọn than và cưa tách được xem là những bước quan trọng nhất, bởi chỉ cần khối nguyên liệu lẫn xít, đá hoặc quặng, toàn bộ quá trình chế tác có thể sẽ phải dừng lại.  

Bên cạnh kỹ thuật thủ công, người thợ còn sử dụng các dụng cụ hỗ trợ như cưa, máy khoan, máy mài và nhiều loại đục chuyên dụng để xử lý từng chi tiết. Tuy nhiên, thiết bị chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn độ tinh xảo của sản phẩm vẫn phụ thuộc phần lớn vào đôi tay và kinh nghiệm của nghệ nhân.

Trong căn xưởng nhỏ, nhiều tác phẩm có giá trị đã được hoàn thiện từ đôi bàn tay của những người nghệ nhân. Nổi bật là bức phù điêu Vịnh Hạ Long và tác phẩm “Tâm Tứ Linh” với hình tượng long, ly, quy, phượng kết hợp cùng 12 con giáp. Riêng tác phẩm “Tâm Tứ Linh”, gia đình nghệ nhân tiêu tốn tới 5 năm chế tác hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Đối với họ, đó không đơn thuần là một sản phẩm mỹ nghệ mà còn là sự kết tinh của thời gian, kinh nghiệm và tâm huyết dành cho nghề. 

Lưu giữ nghệ thuật độc đáo nơi vùng than

Đằng sau những tác phẩm điêu khắc độc đáo là không ít khó khăn mà gia đình nghệ nhân phải đối diện. Trong đó, việc tìm kiếm người kế nghiệp cũng là bài toán nan giải. 

Điêu khắc than công việc đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và tỉ mỉ. Không ít người từng tìm đến học nghề nhưng nhanh chóng bỏ cuộc vì không đáp ứng được những yêu cầu khắt khe trong quá trình chế tác. 

Trong hành trình giữ nghề, gia đình từng đứng trước một đề nghị chuyển giao kỹ thuật có giá trị lớn. Một nhóm khách nước ngoài từng tìm đến xưởng, mang theo những sản phẩm tự chế tác bằng than đá, đề nghị được học nghề và chuyển giao kỹ thuật. Tuy nhiên, gia đình bà kiên quyết từ chối. “Tiền thì có thể kiếm, nhưng nghề này là của gia đình, của đất mình. Nếu đồng ý, vài năm sau người ta lại nghĩ đó là nghề của họ”, nghệ nhân bày tỏ.

Hiện nay, xưởng than đá mỹ nghệ Quyết Bình lựa chọn duy trì hoạt động và tìm cách đưa các tác phẩm đến gần hơn với công chúng. Nhiều sản phẩm đã được gửi tặng, trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh nhằm giới thiệu về một loại hình mỹ nghệ đặc trưng của vùng mỏ. “Gia đình làm chủ yếu là để lan tỏa, để mọi người biết rằng ở Việt Nam vẫn có một nghề như thế, còn hy vọng nhất vẫn là giữ được nghề và đào tạo nghề”, nghệ nhân Nguyễn Thị Thanh Bình bộc bạch. 

Giữa không gian phủ đầy bụi than, những người thợ vẫn miệt mài với từng đường cưa, nét đục. Từ nguồn tài nguyên vốn gắn liền với lịch sử khai thác và phát triển công nghiệp của Quảng Ninh, họ đã tạo nên những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật riêng biệt. Công việc của gia đình nghệ nhân Quyết - Bình cũng góp phần lưu giữ một nét đẹp văn hóa vùng mỏ, nơi những khối “vàng đen” được đúc nên từ bàn tay, trí tuệ và tình yêu nghề của con người Quảng Ninh.