Trợ lý không lương: Cơ hội học việc hay ranh giới bị “bóc lột”?

(Sóng Trẻ) - Nhiều sinh viên, người trẻ chấp nhận làm trợ lý không lương để tích lũy kinh nghiệm, nhưng lựa chọn này cũng đặt ra tranh luận về ranh giới giữa cơ hội học hỏi và nguy cơ bị “bóc lột” sức lao động.

Học việc những cũng … đi kèm rủi ro

Trái với những băn khoăn xoay quanh mô hình trợ lý không lương, Yến Nhi (19 tuổi, sinh sống tại Hà Nội) lại có trải nghiệm tương đối tích cực khi tham gia vị trí trợ lý cho một dự án truyền thông cá nhân. Với Nhi, đây là cơ hội để tiếp cận môi trường làm việc thực tế ngay từ khi còn ngồi trên ghế giảng đường.

“Ban đầu mình xác định rõ là đi học việc nên không đặt nặng vấn đề lương. Điều mình quan tâm là được làm thật, được sửa sai và có người hướng dẫn”, Nhi chia sẻ. Trong quá trình làm việc, cô được trực tiếp tham gia vào các đầu việc như lên ý tưởng nội dung, hỗ trợ triển khai chiến dịch và theo dõi hiệu quả truyền thông.

Dù khối lượng công việc không nhỏ, nhưng theo Nhi, giá trị lớn nhất là được tiếp cận quy trình làm việc chuyên nghiệp và nhận được phản hồi thường xuyên từ người hướng dẫn. “Mỗi lần làm sai hay chưa tốt, mình đều được góp ý khá chi tiết. Nhờ vậy mình tiến bộ nhanh hơn và hiểu rõ mình phù hợp với công việc nào”, cô nói.

Tuy nhiên, không phải ai cũng có trải nghiệm tương tự. Trái ngược với Yến Nhi, Tiến Hoàng (22 tuổi, sinh sống tại Hà Nội) lại nhìn nhận công việc trợ lý không lương với sự thận trọng sau gần 4 tháng làm việc cho một startup trong lĩnh vực sáng tạo nội dung.

Với kỳ vọng được cầm tay chỉ việc và tích lũy kinh nghiệm, Hoàng chấp nhận làm không lương ngay từ đầu. Thế nhưng, thực tế công việc lại chủ yếu xoay quanh các đầu việc lặp lại như nhập dữ liệu, hỗ trợ hậu cần hay xử lý việc vặt. “Người hướng dẫn khá bận nên mình ít khi được chỉ dẫn chuyên môn cụ thể”, Hoàng chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở giá trị học hỏi hạn chế, áp lực công việc cũng dần gia tăng khi ranh giới giữa học việc và làm việc trở nên mờ nhạt. Hoàng cho biết bản thân thường xuyên phải xử lý công việc ngoài giờ, kể cả cuối tuần, dù không có thỏa thuận rõ ràng từ đầu.

“Có những ngày cuối tuần mình vẫn nhận tin nhắn yêu cầu chỉnh sửa hoặc hoàn thành việc gấp. Lịch làm việc kéo dài khiến mình khó cân bằng với việc học”, Hoàng nói.

Từ trải nghiệm đó, Hoàng cho rằng việc làm trợ lý không lương chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi kèm với lộ trình học tập rõ ràng và giá trị phát triển cụ thể. Khi công việc nghiêng về lao động lặp lại nhưng yêu cầu ngày càng cao, người làm dễ rơi vào cảm giác bị khai thác mà không nhận lại tương xứng.

Nhìn nhận lại tư duy tuyển dụng

Từ góc nhìn của người làm nhân sự, ThS Hạ Phan - Giám đốc công ty Headhunt Jobup  cho rằng tranh luận xoay quanh các vị trí trợ lý hay thực tập không lương không nên nhìn theo hướng cực đoan. Theo bà, đây là một vấn đề cần được tiếp cận đa chiều, bởi không phải mọi công việc không lương đều đồng nghĩa với việc bóc lột, nhưng cũng không thể bỏ qua quyền lợi và trải nghiệm của người trẻ.

Theo ThS Hạ Phan, cốt lõi của vấn đề không nằm ở yếu tố tiền lương, mà ở bản chất mối quan hệ giữa doanh nghiệp và người học việc. Khi quá trình làm việc thiếu định hướng, không có người hướng dẫn và không xây dựng lộ trình phát triển rõ ràng, thì dù có gắn mác học việc, mô hình này cũng khó mang lại giá trị thực chất.

Từ thực tế tuyển dụng, bà cho biết các vị trí không lương thường xuất phát từ ba mục tiêu chính: tạo cơ hội cho người trẻ tiếp cận môi trường làm việc thực tế; giúp doanh nghiệp đào tạo nguồn nhân lực kế cận trong điều kiện hạn chế về nguồn lực; đồng thời là giai đoạn thử nghiệm, sàng lọc hai chiều giữa doanh nghiệp và ứng viên. Tuy nhiên, những mục tiêu này chỉ có ý nghĩa khi được triển khai đúng bản chất ban đầu.

“Khi việc học nghề bị lệch hướng và trở thành tận dụng lao động, mối quan hệ này sẽ mất cân bằng. Giá trị lớn nhất của một vị trí không lương, nếu làm đúng, nằm ở trải nghiệm thực tế và khả năng giúp người trẻ hiểu rõ bản thân. Điều mà không phải khóa học nào cũng mang lại”, bà phân tích.

Dù vậy, bà cũng nhấn mạnh rằng sự đánh đổi này chỉ hợp lý khi công việc được giao phù hợp với vai trò học việc và đi kèm quá trình đào tạo thực chất. Nếu khối lượng công việc vượt quá giới hạn, trong khi giá trị học hỏi không rõ ràng, người trẻ rất dễ rơi vào trạng thái kiệt sức mà không thu được kinh nghiệm tương xứng.

Từ phía doanh nghiệp, ThS Hạ Phan cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận, xem người học việc là đối tượng cần đầu tư thay vì nguồn lực miễn phí. Việc minh bạch về tính chất công việc, thời gian, lộ trình đào tạo và tiêu chí đánh giá ngay từ đầu là yếu tố then chốt để tránh những tranh cãi không đáng có.

Ở chiều ngược lại, người trẻ cũng cần chủ động hơn khi lựa chọn công việc không lương. Việc xác định rõ mục tiêu học hỏi, đánh giá khả năng tài chính cá nhân và đặt ra các câu hỏi cụ thể trước khi nhận việc sẽ giúp hạn chế rủi ro.

“Kinh nghiệm chỉ có ý nghĩa khi giúp người trẻ tiến bộ thực sự, thay vì khiến họ tiêu hao thời gian và năng lượng mà không rõ mình nhận lại được gì. Khi các bạn tạo ra giá trị, doanh nghiệp sẽ ghi nhận không chỉ bằng tiền lương mà còn bằng cơ hội và sự phát triển lâu dài”, bà Hạ Phan nhấn mạnh.