Bất cập trong quy trình xử lý rác điện tử tại phường Mỹ Hào (Hưng Yên)

(Sóng trẻ) - Tại phường Mỹ Hào (Hưng Yên), rác điện tử được thu gom để chắt lọc những tàn dư giá trị cuối cùng. Song, sau những tiếng búa đập, kìm cắt và quá trình tháo dỡ thủ công, hàng núi vật liệu trơ trọi còn sót lại sẽ đi về đâu?

Từ đường liên xã tiến vào Tổ dân phố Bùi (phường Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên), những cơ sở thu mua phế liệu nằm xen kẽ giữa khu dân cư. Bên trong và trước cửa các nhà xưởng, bao tải, thùng nhựa, bó dây điện cáu bẩn và đủ loại vật liệu chất cao. 

Giữa khung cảnh lộn xộn ấy, rác thải điện tử không phải lúc nào cũng dễ dàng được nhận diện. Một chiếc tai nghe đứt lìa chỉ còn trơ vỏ nhựa, những chiếc điện thoại cũ vỡ nát phơi bày bo mạch, hay hàng loạt màn hình máy tính đã bị tháo rời lớp vỏ. Từ những sản phẩm công nghệ hào nhoáng từng gắn bó với người tiêu dùng, sau khi qua tay người dùng, chúng tới với một vòng đời mới: thị trường rã phế liệu.

Theo số liệu được UBND Phường Mỹ Hào cung cấp, Tổ dân phố Bùi từng thống kê có tới 84 cơ sở hoạt động trong lĩnh vực này. Tại đây, rác điện tử vừa là một nguồn sống, vừa là một ẩn số chực chờ bùng phát.

Tháo dỡ rác điện tử bằng tay trần

Bám theo chiếc xe máy chở các bao tải phế liệu, bên trong là những linh kiện điện tử lấp ló. Nếu như trước đây, người dân chỉ nhặt nhạnh những vật liệu cơ bản như ổ cứng, ti vi, đầu đĩa hay mớ dây điện cũ, thì nay, vòng xoáy phế liệu đã có thêm rất nhiều phân loại khác. Chỉ tính riêng tại xưởng nhà ông Đ., trung bình mỗi tháng có thể lên tới 8000 chiếc ổ cứng máy tính được vận chuyển về để tháo dỡ và phân loại.

Không có bất kỳ biện pháp an toàn nào khi thiết bị bị băm nát, cắt dây hay tháo pin tại hiện trường. Cùng với tình trạng đốt phế liệu tự phát, những thao tác tháo dỡ vật lý này đang trực tiếp mở đường cho hóa chất độc hại từ bo mạch, màn hình phát tán tự do ra môi trường xung quanh.

Tại đây, thiết bị được phân loại, sau đó mới đưa vào công đoạn tháo lắp. Toàn bộ phần linh kiện có thể tái sử dụng hoặc mang giá trị cao như linh kiện nguyên vẹn, đồng, nhôm, sắt thép và nhựa được tháo rời, đóng gói cẩn thận. Chặng tiếp theo của những kiện hàng này là sang tay cho các xưởng tái chế khác, hoặc xuất thẳng sang bên kia biên giới Trung Quốc.

Giữa bầu không khí đặc quánh mùi kim loại và khói bụi, người lao động phơi mình trước rủi ro khi đồ bảo hộ chỉ là những chiếc khẩu trang thông thường và đôi găng tay vải thô sơ. Chị A. chia sẻ: "Biết là có nguy hiểm nhưng mình vẫn phải làm, làm nhiều thành quen. Giờ thêm đồ bảo hộ vướng víu, làm nó khó lắm." 

Không có bất kỳ biện pháp an toàn nào khi thiết bị bị băm nát, cắt dây hay tháo pin tại hiện trường. Cùng với tình trạng đốt phế liệu tự phát, những thao tác tháo dỡ vật lý này đang trực tiếp mở đường cho hóa chất độc hại từ bo mạch, màn hình phát tán tự do ra môi trường xung quanh.

Quy trình xử lý thô sơ trở thành bức tử cho môi trường

Khi những bộ phận trong thiết bị điện tử được vắt kiệt, những phần không thể tái chế lập tức bị tống thẳng ra môi trường. Không qua bất kỳ một công đoạn trung hòa hay xử lý nào, phường Mỹ Hào giờ đây đang phải oằn mình gánh một bãi tập kết rác điện tử khổng lồ rộng hàng ngàn mét vuông. Tại đây, phương pháp tiêu hủy duy nhất là châm lửa đốt. Những cột khói đen kịt cuộn lên, âm thầm phao tán hàng loạt khí bụi kịch độc vào bầu không khí và bức tử hệ sinh thái của cả một vùng.

Bên trong những xưởng phế liệu thiếu vắng hệ thống kiểm soát môi trường, mỗi thao tác tháo dỡ thủ công đều đang âm thầm giải phóng chất độc. Phân tích dưới góc độ kỹ thuật, PGS.TS Nguyễn Đức Quảng (Phòng thí nghiệm Tái chế và Thu hồi chất thải, Đại học Bách Khoa Hà Nội) chỉ rõ: "Nhiều cơ sở trực tiếp đưa bảng mạch vào lò nung thu hồi đồng và tro xỉ chứa kim loại sẽ phát sinh khí thải chứa dioxin/furan và các chất ô nhiễm khác". Theo Thầy Quảng, khi các chất độc đi vào trong môi trường đất sẽ bị tích tụ do hấp phụ vào các hạt keo đất, có khả năng đi tiếp tục vào nước ngầm hoặc sinh vật sống. Với môi trường nước, chất ô nhiễm sẽ tích tụ trong trầm tích, đi vào chuỗi thức ăn và làm ô nhiễm trực tiếp nguồn nước.

Khi rác điện tử bị thải bỏ vô tội vạ, các hóa chất bền vững không hề bốc hơi. Chúng nằm lại trong đất, ngấm vào nước ngầm, len lỏi vào chuỗi thức ăn và điểm đến cuối cùng chính là cơ thể con người. Khi chất thải bị thải bỏ không kiểm soát, các hóa chất bền vững, kim loại nặng sẽ đi vào đất, tích tụ trong trầm tích, ngấm vào nước ngầm, đi vào chuỗi thức ăn và cuối cùng là kết thúc ở con người.

Năm 2022, thế giới thải ra khoảng 62 triệu tấn rác điện tử, nhưng chỉ 22,3% trong số đó được thu gom và xử lý chính thức. Theo Viện Khoa học và Công nghệ môi trường, mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 100.000 tấn rác thải điện tử (như tivi, điện thoại, máy tính…). Trong khi lượng rác từ các sản phẩm công nghệ nhanh ngày càng gia tăng, một phần lớn những thiết bị chứa đầy chì, thủy ngân và các hóa chất độc hại đang len lỏi vào các bãi phế liệu tự phát.