GenAI và khoảng cách giới trong thị trường lao động

(Sóng trẻ) - Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đang định hình lại cách con người làm việc. Tuy nhiên, công nghệ này cũng làm dấy lên lo ngại về việc gia tăng bất bình đẳng giới trong xã hội.

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) - loại AI có khả năng tự tạo ra nội dung mới (như văn bản, hình ảnh, âm thanh) dựa trên yêu cầu của con người, thay vì chỉ máy móc phân tích các dữ liệu có sẵn - đang nhanh chóng trở thành yếu tố tác động mạnh đến thị trường lao động. Bên cạnh những kỳ vọng về nâng cao năng suất và tạo ra cơ hội việc làm mới, các phân tích gần đây chỉ ra rằng công nghệ này đang tạo ra những ảnh hưởng khác biệt giữa các nhóm lao động, đặc biệt là theo giới.

Khi AI phản chiếu và khuếch đại định kiến giới

Theo báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), các ngành nghề do phụ nữ chiếm ưu thế có mức độ tiếp xúc với GenAI cao gần gấp đôi so với các ngành do nam giới chiếm ưu thế. Cụ thể, khoảng 29% các ngành nghề có tỷ lệ nữ cao có khả năng bị ảnh hưởng bởi GenAI, trong khi con số này ở nhóm ngành do nam giới chiếm đa số chỉ khoảng 16%.

Khoảng cách tiếp tục được nới rộng khi xét đến nhóm công việc có nguy cơ tự động hóa cao. Các ngành nghề do phụ nữ chiếm đa số ghi nhận tỷ lệ khoảng 16% nằm trong nhóm rủi ro cao nhất, trong khi ở nhóm ngành do nam giới chiếm ưu thế, tỷ lệ này chỉ khoảng 3%. Điều này cho thấy không chỉ mức độ tiếp xúc, mà cả mức độ tổn thương trước công nghệ cũng có sự chênh lệch đáng kể giữa hai giới.

GenAI thường được nhìn nhận như một công nghệ trung lập, vận hành dựa trên dữ liệu và thuật toán. Tuy nhiên, bản thân dữ liệu mà AI học hỏi lại được hình thành từ đời sống xã hội - nơi vốn tồn tại những định kiến và sự phân tầng theo giới trong thời gian dài. Chính vì vậy, AI không tự tạo ra bất bình đẳng, mà đang phản chiếu và có xu hướng khuếch đại những cấu trúc sẵn có.

Ở góc độ nghiên cứu, nhiều chuyên gia đã cảnh báo về nguy cơ bất bình đẳng trong các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Joy Buolamwini - nhà nghiên cứu tại MIT Media Lab, cho rằng: “Các hệ thống AI có thể phản ánh những định kiến tồn tại trong xã hội, đặc biệt khi dữ liệu huấn luyện không đa dạng và thiếu tính đại diện.”

Trong nhiều trường hợp, các hệ thống AI có thể tái hiện những khuôn mẫu quen thuộc: phụ nữ gắn với các công việc mang tính hỗ trợ, chăm sóc hoặc hành chính. Nam giới lại được liên kết với các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ và lãnh đạo. Điều này không chỉ xuất hiện trong các gợi ý nghề nghiệp hay nội dung do AI tạo ra, mà còn có thể ảnh hưởng đến các hệ thống tuyển dụng, đánh giá năng lực hay phân tích dữ liệu nhân sự.

Khi những mô hình này được sử dụng rộng rãi, các định kiến vốn mang tính xã hội có nguy cơ được “chuẩn hóa” dưới dạng thuật toán, từ đó tác động ngược trở lại cách con người nhìn nhận về vai trò và năng lực của từng giới. Đây chính là điểm khiến AI trở thành một yếu tố có khả năng làm sâu sắc thêm bất bình đẳng, nếu không được kiểm soát và điều chỉnh phù hợp.

Vì sao phụ nữ đứng trước nhiều rủi ro hơn trước làn sóng AI?

Những lo ngại về việc phụ nữ có nguy cơ bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi AI không phải là không có cơ sở. Tuy nhiên, nguyên nhân không nằm ở năng lực công nghệ hay khả năng thích ứng của họ, mà xuất phát từ cách xã hội phân bổ lao động theo giới trong suốt một thời gian dài.

Trên thực tế, phụ nữ chiếm tỷ lệ lớn trong các công việc như văn thư, hành chính, lễ tân, nhân sự hay kế toán - những vị trí có đặc điểm chung là tính lặp lại cao, quy trình rõ ràng và dễ bị tự động hóa. Đây cũng chính là nhóm công việc mà các công cụ AI có thể thay thế hoặc hỗ trợ mạnh mẽ trong thời gian ngắn.

Đi sâu hơn, sự tập trung này không phải là kết quả của lựa chọn cá nhân thuần túy, mà chịu ảnh hưởng từ những định kiến xã hội đã tồn tại từ trước. Trong nhiều bối cảnh, phụ nữ thường được định hướng theo các ngành nghề ổn định, phù hợp, ít cạnh tranh hơn, thay vì được khuyến khích tham gia vào các lĩnh vực kỹ thuật hay công nghệ - nơi đòi hỏi sự đổi mới và có khả năng chống chịu tốt hơn trước tự động hóa.

Những quan niệm như phụ nữ phù hợp với công việc tỉ mỉ, chăm sóc hoặc hỗ trợ đã vô hình trung giới hạn cơ hội nghề nghiệp của họ. Khi những định hướng này lặp lại qua nhiều thế hệ, chúng không chỉ ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp, mà còn định hình cấu trúc thị trường lao động theo hướng bất cân bằng.

Do đó, khi AI phát triển, phụ nữ trở thành nhóm bị tác động mạnh mẽ hơn không phải vì họ kém năng lực, mà vì họ đang tập trung ở những vị trí có nguy cơ bị thay thế cao hơn. Nói cách khác, công nghệ chỉ đang “đi qua” những đường ranh đã được vạch sẵn từ trước.

Trọng tâm nằm ở cách con người sử dụng AI

Những xu hướng này không chỉ diễn ra ở một quốc gia riêng lẻ. Tại Mỹ và Anh, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng phụ nữ chiếm tỷ lệ lớn trong các ngành nghề hành chính và dịch vụ - những lĩnh vực chịu tác động mạnh từ tự động hóa và AI. Báo cáo "Women in the Workplace 2025" của McKinsey cho thấy khoảng cách giới không chỉ nằm ở cơ cấu nghề nghiệp mà còn ở khả năng tiếp cận công nghệ, khi phụ nữ ít được khuyến khích sử dụng AI hơn so với nam giới. Điều này có thể khiến họ gặp bất lợi trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng chịu ảnh hưởng bởi trí tuệ nhân tạo. 

Sự chênh lệch này cho thấy tác động của AI không mang tính trung lập tuyệt đối, mà chịu ảnh hưởng trực tiếp từ cấu trúc xã hội và cách phân bổ cơ hội giữa các nhóm khác nhau. Nếu những bất bình đẳng này không được nhận diện và điều chỉnh, AI có thể trở thành công cụ làm sâu sắc thêm khoảng cách, thay vì thu hẹp nó.

Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là phát triển công nghệ, mà là cách con người xây dựng và sử dụng công nghệ đó. Từ việc mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục công nghệ cho phụ nữ, thay đổi định kiến nghề nghiệp, đến việc thiết kế các hệ thống AI có tính đến yếu tố công bằng - tất cả đều là những yếu tố quyết định.

Khi những nền tảng xã hội chưa thay đổi, việc kỳ vọng AI tự mang lại sự công bằng là điều khó có thể đạt được. Ngược lại, nếu được định hướng đúng cách, công nghệ hoàn toàn có thể trở thành công cụ hỗ trợ thu hẹp bất bình đẳng, thay vì khuếch đại nó.