Giữ hồn khảm trai Chuyên Mỹ trong dòng chảy hiện đại

(Sóng trẻ) - Giữa những đổi thay không ngừng của đời sống hiện đại, làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ (Chuyên Mỹ, Hà Nội) vẫn lặng lẽ tồn tại như một “bảo tàng sống” của nghệ thuật thủ công truyền thống. 

“Tôi sinh ra để làm nghề này”

Từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc bình dị, qua bàn tay tài hoa của người thợ, những tác phẩm tinh xảo ra đời mang theo ký ức văn hóa và chiều sâu thẩm mỹ của dân tộc. Trong dòng chảy ấy, những người thợ như nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng vẫn bền bỉ giữ lửa, gìn giữ một nghề đã ăn sâu vào máu thịt.

Trong nhịp sống hiện đại đang ngày một gấp gáp, hiếm có nơi nào còn giữ được âm thanh lao động mang tính “truyền thống” rõ nét như ở Chuyên Mỹ. Từ sáng sớm cho đến khi chiều buông, tiếng máy cưa, tiếng mài, tiếng đục chạm vẫn đều đặn vang lên trong từng ngõ nhỏ. Những âm thanh ấy không ồn ào, náo nhiệt, mà như một thứ nhịp điệu quen thuộc, bền bỉ – thứ nhịp điệu đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân nơi đây.

Đi sâu vào các xóm nghề như Chuôn Ngọ, Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, dễ dàng bắt gặp hình ảnh những xưởng sản xuất nối tiếp nhau, nơi người thợ ngồi tỉ mỉ bên bàn làm việc, chăm chú với từng mảnh trai nhỏ bé. Không gian ấy vừa mang dáng dấp của một làng quê Bắc Bộ, vừa mang hơi thở của một “công xưởng nghệ thuật” đặc biệt, nơi mỗi gia đình là một mắt xích trong chuỗi gìn giữ nghề truyền thống.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, nghề khảm trai ở Chuyên Mỹ không chỉ đơn thuần là một sinh kế, mà đã trở thành bản sắc. Mỗi sản phẩm được tạo ra không chỉ mang giá trị sử dụng, mà còn chứa đựng dấu ấn văn hóa, là sự kết tinh của lịch sử, của kỹ thuật và của tâm hồn người Việt.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm khảm trai, nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng đến với nghề không phải bằng lựa chọn, mà bằng một sự gắn bó tự nhiên, như thể nghề đã ở sẵn trong cuộc đời anh từ khi chưa kịp gọi tên. Những mảnh vỏ trai lấp lánh, những dụng cụ thủ công quen thuộc đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ, nuôi dưỡng trong anh tình yêu với nghề một cách âm thầm mà bền bỉ.

Anh chia sẻ rằng, những ngày đầu chỉ là những thao tác đơn giản, làm quen với từng công đoạn nhỏ. Nhưng càng làm, càng hiểu, anh càng nhận ra sức hút đặc biệt của nghề. “Đến một lúc nào đó, tôi nhận ra mình đã gắn bó với nghề từ lúc nào không hay”, anh nói. Sự gắn bó ấy không phải là nghĩa vụ, mà là một lựa chọn xuất phát từ tình yêu và niềm đam mê thực sự.

Hơn 30 năm theo nghề, anh không xem mình là người thành công, mà chỉ là một người thợ đang đi trên hành trình hoàn thiện bản thân. “Có lẽ tôi sinh ra để làm nghề này”, anh trầm ngâm. Câu nói giản dị, nhưng chứa đựng trong đó là cả một sự thấu hiểu rằng nghề không chỉ là công việc, là nơi con người tìm thấy ý nghĩa của chính mình.

Giữ nghề bằng cái tâm trong thời hội nhập

Khảm trai là một nghề đòi hỏi sự kiên trì và thời gian tích lũy lâu dài. Từ việc chọn nguyên liệu đến các công đoạn cưa, mài, ghép, khảm,... tất cả đều cần độ chính xác và sự tỉ mỉ tuyệt đối. Đặc biệt, những tác phẩm khảm chân dung - một trong những kỹ thuật khó nhất không chỉ đòi hỏi tay nghề cao mà còn yêu cầu người thợ phải có khả năng cảm nhận và “thổi hồn” vào từng chi tiết.

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng, để làm được nghề, yếu tố quan trọng nhất không chỉ nằm ở kỹ năng, mà ở cái tâm và đạo đức nghề nghiệp. “Người thợ giỏi phải có tâm và sự kiên trì. Nếu không có đạo đức nghề nghiệp, thì dù giỏi đến đâu cũng khó làm nên sản phẩm có giá trị”, anh nhấn mạnh. Quan niệm ấy trở thành nguyên tắc mà anh luôn giữ gìn trong suốt quá trình làm nghề.

Trong bối cảnh hội nhập, khi sản phẩm thủ công phải cạnh tranh với hàng công nghiệp và thị hiếu thị trường thay đổi nhanh chóng, việc giữ nghề lại càng trở nên khó khăn. Tuy nhiên, với những người thợ như anh Năng, giá trị của nghề không nằm ở sự dễ dàng hay lợi nhuận trước mắt, mà nằm ở sự bền bỉ theo đuổi và tinh thần trách nhiệm với di sản cha ông. “Nghề nào cũng đáng trân trọng, quan trọng là mình làm bằng tất cả sự tận tâm. Khi đó, thời gian sẽ trả lời cho giá trị của công việc mình theo đuổi”, anh nói.

Giữa những biến động của đời sống hiện đại, chính những con người âm thầm như vậy đang giữ cho ngọn lửa nghề truyền thống không tắt. Và chừng nào vẫn còn những người chọn ở lại, chọn gắn bó và gìn giữ, thì khảm trai Chuyên Mỹ vẫn sẽ tiếp tục tồn tại không chỉ như một nghề, mà như một phần hồn cốt của văn hóa dân tộc.