Nghệ nhân Vân Mai: Hành trình giữ mạch cho ca trù

(Sóng trẻ) - Giữa không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại đình Bích Câu Đạo Quán, nghệ nhân ưu tú Vân Mai vẫn đều đặn truyền dạy ca trù - một loại hình nghệ thuật truyền thống đang đối mặt với nguy cơ gián đoạn truyền nghề.

Lần theo dấu vết ca trù cổ
Ca trù đến với nghệ nhân Vân Mai từ những bản thu âm của nghệ nhân Quách Thị Hồ vào khoảng năm 1995. Từ việc nghe đĩa, bà tìm mua thêm nhiều băng, đĩa ca trù để tự rèn luyện và tập hát, đồng thời chủ động tìm đến các ca nương đi trước nhằm học hỏi, bổ sung kỹ thuật. Quá trình luyện tập diễn ra trong điều kiện thiếu thốn người hướng dẫn trực tiếp, nhiều thể cách phức tạp đòi hỏi thời gian dài để làm chủ. Theo những người gắn bó với bà, nề nếp rèn luyện nghiêm túc của một người từng là quân nhân giúp bà duy trì việc tập luyện đều đặn trong suốt nhiều năm.

Sinh ra trong một gia đình không có truyền thống nghệ thuật, nhưng quê gốc ở Đông Hưng (Thái Bình cũ) - vùng đất nổi tiếng với chiếng chèo Đông, nghệ nhân Vân Mai sớm bộc lộ năng khiếu thanh nhạc. Với chất giọng trong, vang và rõ, khi hát ca trù, bà đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật về độ tròn vành, rõ chữ của bộ môn này. Sau khoảng 10 năm rèn luyện liên tục, học hát và học gõ phách trong nhiều điều kiện khác nhau, bà dần được biết đến trong giới ca trù và từng là giọng ca tiêu biểu của Câu lạc bộ Ca trù UNESCO Hà Nội.

Song song với luyện hát và biểu diễn, nghệ nhân Vân Mai dành thời gian sưu tầm các băng, đĩa thu âm của những nghệ nhân ca trù nổi tiếng như Đinh Thị Bản, Đinh Thị Hảo (Châu Doanh), Chu Thị Năm, Chu Thị Bốn, Ba Thỉnh… Đây là những tư liệu được thu thanh trong giai đoạn 1930-1945, có giá trị quan trọng trong việc nghiên cứu, đối chiếu và phục hồi lề lối ca trù truyền thống. Sau hơn 20 năm theo đuổi bộ môn này, bà có khả năng trình diễn gần 30 thể cách khác nhau như dâng hương, thét nhạc, hát nói, gửi thư, hát ru, hát mưỡu…, với kỹ thuật nảy hột, rung, nhấn và ém hơi được giới chuyên môn đánh giá cao.

Đáng chú ý, nghệ nhân Vân Mai là người phục hồi thành công điệu hát cổ “Non mai hồng hạnh” - làn điệu được cho là đã thất truyền khoảng 70 năm. Đây là điệu hát quan trọng trong nghi lễ thờ tổ ca trù Mãn Đào Hoa Công chúa, đồng thời là một trong những thể cách khó, đòi hỏi kỹ thuật thanh nhạc ở mức cao. Năm 2011, bà mang điệu hát này tham dự Liên hoan Ca trù toàn quốc và giành giải Vàng.

Mở lớp miễn phí và phá bỏ rào cản truyền nghề
Từ năm 2008, nghệ nhân Vân Mai bắt đầu mở các lớp dạy ca trù miễn phí tại đền Bích Câu (Hà Nội) vào sáng Chủ nhật hằng tuần. Khác với quan niệm giữ nghề trong phạm vi gia đình, bà lựa chọn truyền dạy rộng rãi cho mọi đối tượng, không phân biệt tuổi tác hay xuất thân. Theo bà, chính sự khép kín trong truyền nghề là một trong những nguyên nhân khiến ca trù từng bị đứt gãy.

“Những ngày đầu mở lớp, rất  đông đảo những người ở độ tuổi 40-60 tuổi đến theo học, người ta cũng đến vì yêu thích ca trù, sau đến bây giờ thì độ tuổi cũng đa dạng hơn vì một số bạn trẻ cũng tò mò về loại hình nghệ thuật này” nghệ nhân Vân Mai chia sẻ.

Trong quá trình truyền dạy, nghệ nhân Vân Mai cho biết việc duy trì lớp học ca trù gặp không ít khó khăn, từ kinh phí, thời gian đến sự kiên trì của người học. Ca trù là bộ môn đòi hỏi luyện tập lâu dài, trong khi nhiều học viên chỉ có thể theo học gián đoạn do công việc và sinh hoạt cá nhân. “Có người đến học vài buổi rồi nghỉ vì thấy quá khó, phải học chậm, học kỹ từng phách, từng câu” nghệ nhân Vân Mai bộc bạch.

Lớp học hiện thu hút nhiều học viên đến từ các quận nội thành Hà Nội và một số địa phương lân cận. Học viên Hà Thị Hải (55 tuổi, Hà Nội) cho biết, dù yêu thích ca trù từ nhỏ nhưng bà chỉ thực sự có cơ hội học khi biết đến lớp của nghệ nhân Vân Mai. “Trước đây tôi nghĩ ca trù rất khó tiếp cận, không phải ai cũng được học. Khi biết có lớp mở miễn phí, tôi mới mạnh dạn đăng ký” chị Hải chia sẻ.

Ngoài Hà Nội, bà còn nhận lời mời truyền dạy tại nhiều tỉnh như Bắc Ninh, Hải Dương, Thái Bình, góp phần mở rộng mạng lưới thực hành ca trù ngoài phạm vi đô thị trung tâm.