Những câu ca hát Khắp Coọi vang vọng nơi núi rừng Tây Bắc

(Sóng trẻ) - Trải qua quá trình hình thành và bồi đắp của nhiều thế hệ, hát Khắp Coọi đã trở thành một loại hình nghệ thuật hoàn chỉnh. Với ca từ tinh tế, vần điệu chắt lọc, làn điệu này khẳng định giá trị thẩm mỹ và bản sắc văn hóa đặc sắc của cộng đồng dân tộc Tày ở Lào Cai.

Âm vang được lưu truyền 

Tại xã Lâm Thượng, tỉnh Lào Cai (trước đây thuộc huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái), cộng đồng người Tày đã sinh sống lâu đời và gắn bó bền chặt với mảnh đất này. Chính đời sống cộng đồng gắn kết đã tạo điều kiện để nhiều giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ và trao truyền qua các thế hệ, trong đó nổi bật là nghệ thuật dân gian hát Khắp Coọi.

Nghệ nhân Hoàng Thị Thế, chủ nhiệm CLB Bảo tồn di sản Lâm Thượng, chia sẻ: “Cũng không rõ Khắp Coọi có từ bao giờ, chúng tôi lớn lên với những câu hát Khắp Coọi gắn liền với sinh hoạt đời sống. Làn điệu Khắp Coọi được lưu giữ qua nhiều thế hệ, để con cháu vẫn biết hát giai điệu truyền thống của đồng bào mình”.

Trong kho tàng văn nghệ dân gian của người Tày xã Lâm Thượng, hát Khắp Coọi được coi là một “gia vị” tinh thần không thể thiếu. Khắp Coọi thực chất là hai làn điệu dân ca khác nhau nhưng vì tính liên kết chặt chẽ nên thường được đi đôi với nhau. 

“Khắp” có nghĩa là hát. Đây là lối hát ngâm vịnh, có giai điệu mượt mà, uyển chuyển và thường mang tính chất tâm tình, tự sự. “Coọi” là một điệu hát có nhịp điệu rõ ràng hơn, khỏe khoắn hơn, thường dùng để kể và đối đáp giao duyên. Chính vì vậy, khi hai điệu này đi đôi với nhau tạo nên sự bù trừ trong âm hưởng, vừa có sự mềm mại da diết của “Khắp”, vừa có sự mạnh mẽ cao trào của “Coọi”.

Trong Khắp Coọi được chia thành các thể loại chính như hát giao duyên (phổ biến nhất là lời đối đáp của đôi trai gái khi tỏ tình), hát chúc tụng (dùng trong tiệc đám cưới, mừng thọ, mừng nhà mới,…) và hát kể chuyện (các lời hát kể về tích xưa hoặc tấm gương có công với bản làng).

Lời ca trong làn điệu Khắp Coọi thường là những bài thơ theo thể ngũ ngôn (5 chữ) hoặc thất ngôn (7 chữ). Mỗi lời hát, lời thơ là một bức tranh tái hiện sinh động về cảnh núi rừng, con suối, bản làng, những bức tranh ấy đầy sự ví von và giàu hình tượng về con người và cuộc sống của dân tộc Tày. 

Đặc biệt, nếu như trong các làn điệu giao duyên của các dân tộc sẽ được trình bày theo cấu trúc: chào nhau, mời hát, giãi bày rồi định duyên hẹn ước; thì hát Khắp Coọi của dân tộc Tày tại nơi đây có bố cục tự do hơn. Điều này đòi hỏi người hát phải có khả năng ứng biến linh hoạt để đối đáp sao cho vừa đúng vần điệu, vừa ý nhị trước những lời ca bất ngờ từ phía đối phương.

Hát Khắp Coọi trong đời sống người Tày

Với nội dung phong phú, làn điệu này len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống của người dân tộc Tày. Khắp Coọi có thể vang lên bên bếp lửa hồng những đêm đông giá rét, hay vang vọng trên nương rẫy, xua tan mệt nhọc của người lao động. Sôi động và cuốn hút hơn cả là những màn đối đáp xuyên đêm trong các dịp lễ hội của bản làng.

Chị Hoàng Thị Lin, thành viên nhóm biểu diễn nghệ thuật của Đoàn thanh niên Xã Lâm Thượng, tự hào vì bản thân vẫn có thể hát được những làn điệu truyền thống và thậm chí còn tham gia biểu diễn cho du khách trong và ngoài nước nhưng câu hát Khắp Coọi giao duyên khi họ có dịp đến với xã Lâm Thượng.

Để góp phần phát huy nét đẹp truyền thống của hát Khắp Coọi cũng như các nét văn hóa truyền thống khác, cộng đồng dân tộc Tày đã và đang nỗ lực gìn giữ, đưa tiếng hát Khắp Coọi vào các lễ hội hàng năm, các cuộc thi trong trường học và lập nên những câu lạc bộ thu hút sự tham gia của nhiều thế hệ.

Em Hoàng Thị Lan, học sinh trường THCS Chu Văn An, xã Lâm Thượng chia sẻ: “Em rất vui vì được hát Khắp Coọi cho người dân Lâm Thượng thưởng thức. Em và các bạn đã học rất chăm chỉ cùng thầy cô để có thể hát đúng và chuẩn những làn điệu của đồng bào mình. Em hi vọng sẽ có thể biểu diễn Khắp Coọi cho nhiều người xem”. 

Khắp Coọi vì thế không chỉ là tiếng lòng tình tứ của lứa đôi mà còn là “từ điển” lưu giữ tri thức dân gian và những bài học nhân sinh sâu sắc, được truyền trao qua bao thế hệ. Ở xã Lâm Thượng, làn điệu ấy trở thành tấm gương phản chiếu thế giới quan, nhân sinh quan và tâm hồn thuần hậu của đồng bào Tày, nơi mỗi câu hát đều chất chứa ký ức cộng đồng và khát vọng sống bền bỉ. 

Trong dòng chảy hiện đại, việc gìn giữ nghệ thuật hát Khắp Coọi mang ý nghĩa quan trọng trong công cuộc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Đây chính là cách để người dân tộc Tày giữ lấy cội nguồn, bản sắc, để tiếng hát Khắp Coọi mãi ngân vang giữa mỗi gian nhà và núi rừng Tây Bắc.