GenZ “block” phụ huynh trên mạng xã hội: Nhu cầu riêng tư hay khoảng cách thế hệ

(Sóng trẻ) - Trong thời đại số, khi mạng xã hội trở thành "ngôi nhà thứ hai", việc Gen Z "block" (chặn) phụ huynh để bảo vệ khoảng riêng tư không còn là hiện tượng hiếm gặp. Hành động tưởng nhỏ này lại phản ánh những khác biệt lớn trong quan niệm về sự quan tâm và quyền riêng tư giữa hai thế hệ. Để lý giải hiện tượng này dưới góc nhìn tâm lý học, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với TS. Lê Minh - Giảng viên chuyên ngành Tâm lý học,  Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội.

Phóng viên: Thưa ông, gần đây hiện tượng nhiều bạn trẻ chặn phụ huynh hoặc lập tài khoản riêng trên mạng xã hội đang ngày càng phổ biến. Dưới góc nhìn tâm lý học, ông nhìn nhận điều này như thế nào?

TS. Lê Minh: Nhu cầu về sự riêng tư là điều tự nhiên và phổ biến ở mọi độ tuổi, không chỉ riêng giới trẻ. Trước đây, sự riêng tư thể hiện ở không gian vật lý - như việc mỗi người có phòng riêng, có góc cá nhân. Còn ngày nay, trong bối cảnh số, mạng xã hội cũng trở thành “không gian riêng tư” mà con người mong muốn được kiểm soát.

Ở độ tuổi thanh thiếu niên, các bạn thường có xu hướng phóng đại sự tương tác của người lớn. Các bạn lo sợ bị đánh giá, phê bình hay hiểu lầm nên chọn cách hạn chế sự xuất hiện của phụ huynh trên trang cá nhân. “Block” vì vậy không hẳn là phản ứng tiêu cực, mà là cách để họ kiểm soát thông tin và thể hiện quyền tự chủ.

Phóng viên: Vậy theo ông, đây là biểu hiện tích cực hay tiêu cực?

TS. Lê Minh: Thực tế, hiện tượng này mang tính trung tính, không hoàn toàn tốt hay xấu. Nếu nội dung mà các bạn trẻ chia sẻ không vi phạm chuẩn mực đạo đức, không gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội hay người khác, thì việc cài đặt chế độ riêng tư là điều bình thường.

Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là mạng xã hội giống như một “cuốn nhật ký mở”. Nếu các bạn trẻ chia sẻ quá nhiều cảm xúc tiêu cực, lời lẽ công kích hoặc nội dung mang tính thù địch, nó có thể ảnh hưởng đến tâm lý của bản thân và người xung quanh, thậm chí dẫn tới bạo lực tinh thần hoặc bắt nạt trực tuyến.

Về cốt lõi, "block" là biểu hiện của nhu cầu tâm lý chính đáng. Nhưng nếu không được xử lý khéo léo, nó có thể trở thành rào cản vô hình, khiến mối quan hệ gia đình thêm căng thẳng và đầy hiểu lầm.

Phóng viên: Ông có thể chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, thưa ông?

TS. Lê Minh: Theo tôi, nguyên nhân xuất phát từ cả hai phía. Về phía giới trẻ, đây là giai đoạn các em có nhu cầu khẳng định cái tôi mạnh mẽ, muốn được công nhận là một người trưởng thành và độc lập. Các em tìm kiếm sự đồng cảm từ bạn bè đồng trang lứa nhiều hơn là từ cha mẹ. 

Trong khi đó, ở chiều ngược lại, nhiều bậc phụ huynh vẫn giữ thói quen phê bình, kiểm soát hoặc soi xét mọi hoạt động của con trên mạng xã hội với tâm thế của một "người giám sát". Điều này vô tình khiến con cảm thấy bị xâm phạm đời tư và mất đi sự tự do. Một nghịch lý thường thấy là: người lớn càng cố "can thiệp" vì lo lắng, giới trẻ càng tìm cách "phòng thủ" và thu mình lại. 

Phóng viên: Theo ông, phụ huynh nên làm gì để giảm tình trạng này, giúp con cái cởi mở hơn trên mạng xã hội?

TS. Lê Minh: Khi phát hiện bị con "chặn" trên mạng xã hội, thay vì phản ứng bằng sự tức giận và thất vọng, các bậc cha mẹ hãy xem đây như một cơ hội để nhìn lại và điều chỉnh cách thức giao tiếp với con. Điều cốt lõi nhất chính là sự lắng nghe và tôn trọng. Phụ huynh nên đặt mình vào vị trí của con, để hiểu rằng mạng xã hội là một phần đời sống tinh thần của thế hệ trẻ, chứ không phải một thế giới xa lạ cần phải kiểm soát.

Cha mẹ cần hạn chế phán xét, thay vào đó là trò chuyện một cách nhẹ nhàng, hỏi han bằng thái độ quan tâm thực sự. Khi cảm nhận được sự thấu hiểu, con cái sẽ tự động mở lòng và chia sẻ nhiều hơn.

Phóng viên: Còn với Gen Z, ông có lời khuyên nào để các bạn vừa bảo vệ sự riêng tư, vừa duy trì mối quan hệ hài hòa với gia đình không?

TS. Lê Minh: Tôi nghĩ Gen Z cần thấu hiểu rằng, đằng sau những hành động có vẻ "xâm phạm" của cha mẹ, khởi nguồn vẫn là tình yêu thương và sự lo lắng, dù đôi khi cách thể hiện chưa thực sự khéo léo. Thay vì "chặn" hoàn toàn, con cái có thể giải thích cho bố mẹ, gia đình về nhu cầu riêng tư của mình và thiết lập các giới hạn rõ ràng về những gì mà bản thân có thể thoải mái chia sẻ.

Quan trọng hơn, hãy hiện diện tích cực. Khi bạn hiện diện một cách văn minh, có trách nhiệm trên không gian mạng, từ lời nói, bình luận đến hành vi, thì bạn sẽ chẳng cần phải lo lắng về việc người khác, kể cả cha mẹ, nhìn thấy những gì bạn chia sẻ. Sự tích cực chính là chìa khóa để xóa bỏ mọi rào cản.

Xin cảm ơn TS. Lê Minh.