Hai thập kỷ bền bỉ với nghề thêu của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng

(Sóng trẻ) - Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, vẫn có những bàn tay bền bỉ gìn giữ nghề truyền thống. Với nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng, từng mũi thêu không chỉ tạo nên một bức tranh, mà còn gửi gắm ký ức quê hương và tình yêu dành cho nghề thủ công đã gắn bó suốt nhiều năm.

Sinh năm 1982 tại vùng quê Đồng Tâm, huyện Mỹ Đức (nay là xã Phúc Sơn, Hà Nội), Nguyễn Thị Hằng lớn lên trong một gia đình có truyền thống làm nghề thêu. Là thế hệ thứ ba tiếp nối nghề của gia đình, chị gần như trưởng thành cùng tiếng kéo, tiếng kim và những sợi chỉ nhiều màu. Bởi vậy, với chị, thêu tay không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là ký ức tuổi thơ, là một phần không thể tách rời của cuộc sống.

Chị Hằng kể rằng bản thân không nhớ rõ thời điểm bắt đầu làm quen với kim chỉ. Chỉ biết rằng khi còn rất nhỏ, mỗi lần thấy mẹ làm nghề, chị lại tò mò ngồi bên cạnh, xin những sợi chỉ thừa để tập vẽ trên vải. Khi chưa có bút chì hay giấy vẽ, những mũi kim lên xuống đã trở thành cách để cô bé ngày ấy tạo ra những hình tam giác, hình vuông hay những nét đơn giản đầu tiên.

Từ những trải nghiệm giản dị ấy, nghề thêu dần dần trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của chị. Khoảng những năm học tiểu học, chị đã có thể phụ giúp mẹ làm những công đoạn đơn giản và kiếm được những khoản tiền nhỏ. Những đồng tiền đầu tiên từ nghề thêu không chỉ mang lại niềm vui mà còn giúp chị hiểu hơn giá trị của lao động thủ công.

Năm 2002, khi còn khá trẻ, Nguyễn Thị Hằng quyết định mở xưởng thêu của riêng mình. Từ đó đến nay, hành trình gắn bó với nghề đã kéo dài hơn hai thập kỷ. Trong khoảng thời gian ấy, chị không chỉ làm nghề với vai trò một người thợ mà còn dần trở thành người sáng tạo, tìm tòi những hướng đi mới để nghề thêu có thể thích ứng với đời sống đương đại.

Một trong những dấu mốc đáng nhớ trong hành trình ấy là giai đoạn dịch bệnh Covid-19. Khi nhiều hoạt động kinh tế bị gián đoạn, các sản phẩm quà tặng của xưởng, vốn cung cấp cho cơ quan và doanh nghiệp cũng gần như dừng lại. Thế nhưng, thay vì dừng bước, khoảng thời gian ấy lại trở thành cơ hội để chị suy nghĩ sâu hơn về nghề.

“Đó là lúc mình buộc phải chậm lại, lắng lại để hiểu hơn về nghề và mục tiêu của chính mình”, chị Hằng chia sẻ. Trong những ngày giãn cách, chị dành nhiều thời gian nghiên cứu kỹ thuật thêu và thử nghiệm những ý tưởng mới. Từ đó, chị tập trung phát triển hướng kết hợp giữa hội họa và thêu tay, một cách làm giúp tác phẩm thêu có thêm chiều sâu nghệ thuật và dễ hòa nhập hơn với không gian nội thất hiện đại.

Theo chị Hằng, vẻ đẹp của thêu tay nằm ở sự công phu và tỉ mỉ. Tuy nhiên, chính đặc điểm ấy đôi khi cũng khiến nghề gặp nhiều thách thức khi bước vào đời sống hiện đại. Vì vậy, việc kết hợp thêu với ngôn ngữ hội họa giúp tác phẩm trở nên sinh động, đồng thời mở ra nhiều khả năng sáng tạo mới.

Trong quá trình sáng tác, điều khiến chị trăn trở nhất không phải là kỹ thuật thêu mà là ý tưởng. Đó có thể là một lát cắt văn hóa, một khoảnh khắc của thiên nhiên hay một ký ức tuổi thơ. Khi ý tưởng đã rõ ràng, các công đoạn còn lại dù tỉ mỉ cũng dần được hoàn thiện theo thời gian.

Một thử thách khác của nghề thêu là việc xử lý màu sắc. Không giống hội họa có thể pha trộn màu tự do, màu chỉ đã được sản xuất sẵn nên việc tạo ra những chuyển sắc mềm mại đòi hỏi người thợ phải rất tinh tế. Chỉ cần thêm hoặc bớt một sợi chỉ cũng có thể tạo nên sự khác biệt rõ rệt trong tổng thể bức tranh.

Nguồn cảm hứng sáng tác của chị Hằng phần lớn đến từ những điều gần gũi trong đời sống. Là người sinh ra và lớn lên ở nông thôn, hình ảnh ruộng đồng, cây lúa, bông hoa trong vườn nhà hay những sinh hoạt quen thuộc của làng quê thường xuyên xuất hiện trong các tác phẩm của chị. Đối với chị, đó không chỉ là đề tài nghệ thuật mà còn là cách lưu giữ những ký ức đang dần lùi xa trong nhịp sống hiện đại.

Có những tác phẩm chỉ mất vài ngày để hoàn thành, nhưng cũng có những bức tranh cần tới hàng trăm, thậm chí hàng nghìn ngày công. Mỗi đường kim mũi chỉ đều chứa đựng sự kiên nhẫn và tâm huyết của người làm nghề. Vì vậy, với chị Hằng, mỗi sản phẩm hoàn thiện không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là kết quả của thời gian và sự bền bỉ.

Bên cạnh sáng tác, chị cũng dành nhiều tâm huyết cho việc truyền dạy nghề thêu. Từ năm 2024, chị bắt đầu mở các lớp dạy nghề, trong đó có nhiều lớp miễn phí dành cho bà con dân tộc thiểu số và người khuyết tật. Đặc biệt, chị hỗ trợ những người bị chấn thương cột sống học nghề, bởi thêu tay là công việc có thể linh hoạt về thời gian và tư thế, phù hợp với điều kiện của họ.

Thông qua quá trình giảng dạy, chị nhận thấy nhiều bạn trẻ ngày nay có tư duy sáng tạo rất tốt, đặc biệt trong việc kết hợp thêu với thiết kế hiện đại. Tuy nhiên, theo chị, điều quan trọng nhất để theo đuổi nghề vẫn là sự kiên trì. Nghề thêu không thể vội vàng, bởi mỗi tác phẩm đều cần thời gian và sự tỉ mỉ để đạt đến độ tinh xảo.

Trong thời gian tới, chị Hằng dự định xây dựng một không gian trưng bày và trải nghiệm nghề thêu ngay tại xưởng của mình. Đó sẽ là nơi giới thiệu các sản phẩm thêu, đồng thời giúp khách tham quan hiểu rõ hơn về quá trình hình thành một tác phẩm thủ công.

Với nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng, thêu tay không chỉ là nghề mà còn là cách để giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống. Mỗi sợi chỉ, mỗi đường kim vì thế không chỉ tạo nên hình hài của một bức tranh, mà còn kết nối quá khứ với hiện tại, để những câu chuyện của quê hương tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ giản dị nhưng đầy sức sống của nghề thêu.