Hành trình đưa Mường ra khỏi khe núi

(Sóng trẻ) - Hành trình của họa sĩ Vũ Đức Hiếu là cuộc trở về với ký ức và bản sắc Mường. Gần hai thập kỷ, anh dành tâm huyết đưa di sản Mường lan tỏa qua nghệ thuật gốm.

Từ đam mê đến khởi điểm của một không gian văn hoá

Họa sĩ Vũ Đức Hiếu (sinh năm 1977), được biết đến với nghệ danh "Hiếu Mường", từng là một họa sĩ trẻ đầy triển vọng ở Hà Nội. Khi sự nghiệp đang rộng mở, anh bất ngờ bỏ phố về lại xứ Mường quê nhà, chọn một ngọn đồi hoang để bắt đầu thực hiện hoài bão anh luôn ấp ủ: dựng nên một không gian lưu giữ văn hóa.

Gần 5 năm, Vũ Đức Hiếu một mình cải tạo khu đồi hoang thành nền móng của Bảo tàng Không gian văn hóa Mường. Anh tự san đất, dựng nhà, quy hoạch khu trưng bày, gom góp từng hiện vật bằng chính tiền túi. Ban ngày lao động tay chân, ban đêm chịu đựng cô đơn, Hiếu còn phải vượt qua những lời dè bỉu cho rằng ý tưởng bảo tàng Mường là “hoang tưởng”. Chính sự bền bỉ ấy đã biến giấc mơ văn hóa thành hình hài thực sự.

Năm 2007, Bảo tàng Không gian văn hóa Mường chính thức ra đời, trở thành một không gian mở tái hiện sinh động đời sống người Mường. Trên một quả đồi thoai thoải, những ngôi nhà sàn cổ như Nhà Lang, Nhà Âu, Nhà Noóc hay Noóc Trọi được dựng lại nguyên bản, bao quanh là lối đi, hàng rào, bàn thờ, đồ đạc truyền thống - tất cả tạo nên cảm giác như bước vào một ngôi làng Mường thu nhỏ. Bên trong, các gian trưng bày sắp đặt theo từng mảng đời sống: từ đồ đan lát, dệt vải đến nông cụ, lễ hội, phong tục. Ngoài phần tái hiện, bảo tàng còn có không gian nghệ thuật và thư viện nhỏ, nơi văn hóa Mường không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục lan tỏa, sống động và gần gũi.

Họa sĩ Đỗ Đức từng chia sẻ đầy xúc cảm: “Bâng khuâng nghĩ về không gian Hiếu Mường khi mùa xuân đến, nghĩ đến ngày mai đất nước sẽ xanh tươi như không gian tuyệt vời này. Và theo thời gian, sẽ có thêm nhiều không gian văn hóa đặc sắc như này nảy nở ở các nơi. Được lắm chứ, sao lại không thể mơ!”

Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường không chỉ là nơi lưu giữ di sản mà còn trở thành cầu nối giữa người bản địa, khách du lịch và học sinh, sinh viên. Nhờ không gian mở, trưng bày sống động và triết lý phục vụ cộng đồng, mỗi năm nơi đây đón khoảng 5.000 – 7.000 lượt khách, trong đó rất nhiều là học sinh, sinh viên, người nghiên cứu và khách quốc tế.

Kể chuyện văn hóa từ đất và lửa

Không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ ký ức, Vũ Đức Hiếu đã tìm một cách kể chuyện mới - qua gốm. Năm 2014, anh bắt đầu hành trình học hỏi tại nhiều làng nghề như Bát Tràng, Phù Lãng hay Hương Canh để nắm vững kỹ thuật tạo hình, nung và chế tác men. Từ những chuyến đi ấy, dòng Gốm Mường ra đời, mang theo dấu ấn văn hóa riêng biệt. Cùng thời điểm, Mường Studio được thành lập, trở thành không gian sáng tạo mở, nơi các nghệ sĩ trong và ngoài nước có thể thử nghiệm và giao thoa với chất liệu truyền thống theo cách mới mẻ. 

Anh từng chia sẻ rằng cảm hứng sáng tạo đến từ chính thế giới đồ vật Mường được sưu tầm suốt nhiều năm - những hình khối phồn thực, thô mộc nhưng giàu biểu cảm đã dẫn dắt tư duy tạo hình. Năm 2024, xưởng gốm tại 85 Nhật Chiêu, Hà Nội chính thức đi vào hoạt động, đánh dấu bước ngoặt quan trọng: từ nơi lưu giữ ký ức, không gian này trở thành cầu nối văn hóa. Hơn 130 tác phẩm độc bản ra mắt công chúng với kiểu dáng tự nhiên, bề mặt thô ráp và họa tiết gợi nhắc núi rừng, tín ngưỡng bản địa - như những “truyện ngắn bằng đất và lửa”, góp phần lan tỏa bản sắc Mường trong đời sống đương đại.

Giới phê bình mỹ thuật nhìn nhận đây là một thử nghiệm táo bạo nhưng thuyết phục. Nhà nghiên cứu Vũ Huy Thông từng nhận xét rằng Gốm Mường không chỉ là một thử nghiệm nghệ thuật mà còn là một đóng góp văn hóa. 

Dòng gốm này mang ngôn ngữ tạo hình riêng, không vay mượn, không chạy theo thị hiếu, mà khơi gợi những tầng sâu bản địa. Chính sự mộc mạc, gần gũi ấy đã khiến Gốm Mường trở thành một “chứng nhân” của văn hóa xứ Mường trong thời hiện đại, lan tỏa câu chuyện bản sắc qua từng sản phẩm thủ công, từng cuộc trưng bày và trải nghiệm.

Ngọn lửa ký ức chưa bao giờ tắt

Cho tới tận hôm nay, ngọn lửa gìn giữ và lan tỏa văn hóa Mường trong anh vẫn rực sáng. Không dừng lại ở bảo tàng hay xưởng gốm, anh tiếp tục đưa câu chuyện bản sắc đến gần hơn với công chúng qua những cuộc triển lãm nghệ thuật.

Gần đây nhất, anh đã hợp tác cùng Grade B tổ chức triển lãm “Nét Mường” ngay giữa lòng Hà Nội. Sự kiện không chỉ là nơi trưng bày các tác phẩm gốm và hiện vật văn hóa, mà còn mở ra một không gian đối thoại - nơi người xem có thể chạm, cảm, và thấu hiểu sâu hơn về những giá trị văn hóa được anh gìn giữ suốt gần hai thập kỷ. 

Trong nhiều năm qua, anh đã thực hiện nhiều cuộc triển lãm và chương trình giao lưu nghệ thuật, tạo nên những nhịp cầu kết nối giữa văn hóa Mường và công chúng. Không chỉ giới thiệu những hiện vật hay sản phẩm gốm, mỗi triển lãm còn là dịp để anh đối thoại với nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và người yêu văn hóa, khơi mở những góc nhìn mới về di sản bản địa. Lần này, với “Nét Mường”, anh mang câu chuyện văn hóa trở lại giữa lòng Thủ đô, để người dân đất Hà thành có thể cảm, chạm và hiểu hơn về một miền ký ức giàu bản sắc.

Hành trình của anh đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho nhiều người làm văn hóa. Bằng sự kiên định và sáng tạo, anh không chỉ góp phần gìn giữ ký ức bản địa mà còn mở ra một cách tiếp cận mới -nơi di sản không nằm yên trong quá khứ mà tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Từ đó, văn hóa Mường trở thành một điểm sáng trong bức tranh phát triển văn hóa Việt Nam, khẳng định rằng bảo tồn cũng có thể song hành cùng sáng tạo và lan tỏa.