Kỷ vật vĩ tuyến 17: Chiếc loa phóng thanh và cuộc chiến không tiếng súng

(Sóng trẻ) - Giữa hàng trăm hiện vật tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam, chiếc loa phát thanh vĩ tuyến 17 thu hút sự chú ý bởi câu chuyện đặc biệt phía sau. Từng được đặt tại bờ Bắc sông Bến Hải, chiếc loa này là “vũ khí” truyền thông góp phần làm nên cuộc chiến không tiếng súng giữa hai miền Nam – Bắc.

Chiếc loa hiện được trưng bày trang trọng tại tầng 1 của Bảo tàng Báo chí Việt Nam (Cầu Giấy, Hà Nội), trong không gian chuyên đề “Làm báo dưới hầm”. Đây là nơi tái hiện sinh động hoạt động báo chí trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ ác liệt.

Trong suốt những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 -1975), hệ thống loa phóng thanh đặt bên bờ Bắc cầu Hiền Lương (xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị) đã trở thành một "mặt trận" đặc biệt. Không cần súng đạn nhưng tiếng loa ấy đã trở thành vũ khí sắc bén trên trận tuyến chính trị - tư tưởng, đồng hành cùng phong trào đấu tranh của đồng bào miền Nam, góp phần làm nên thắng lợi non sông.

Chiếc loa phát thanh công suất lớn hiện được trưng bày tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam từng là một phần trong hệ thống loa đặc biệt do Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xây dựng bên bờ Bắc sông Bến Hải, nhằm đối thoại và phản bác lại các luận điệu tuyên truyền từ phía chính quyền Sài Gòn. Hệ thống này được lắp đặt từ đầu thập niên 1960, trải dài 1.500 mét, với 5 cụm loa, mỗi cụm có 24 chiếc loa 25W, phát liên tục từ 14 -15 giờ mỗi ngày, kể cả ban đêm.

Loa có chiều dài 2,04m, được phân làm 3 đoạn, 2 đoạn đầu tạo thành thân loa có chiều dài 1,41m; đoạn cuối là vỏ chứa tổ hợp khuếch đại âm thanh có chiều dài 0,72m. Toàn bộ mặt bên trong của loa phẳng, mặt bên ngoài được đúc gờ nổi dọc thân loa.

Trong khi hệ thống loa phóng thanh của ta đặt bên bờ Bắc sông Bến Hải, ở bờ Nam, chính quyền Sài Gòn cũng cho lắp đặt những cụm loa công suất lớn do Tây Đức và Úc viện trợ - nhằm át đi tiếng loa từ phía miền Bắc. Để đối phó, Trung ương đã tăng cường bằng các thiết bị mạnh hơn: 8 loa 50W, 1 loa 250W do Liên Xô cung cấp và đặc biệt là chiếc loa 500W có đường kính tới 1,7m, âm thanh có thể vang xa 10km khi thuận gió. Chiếc loa này được đặt trên ô tô, di chuyển linh hoạt và phát tín hiệu từ trạm tăng âm cách cầu Hiền Lương 2,5km. 

Hệ thống loa đóng vai trò như một “mặt trận tư tưởng”, không dùng súng đạn nhưng rất khốc liệt. Ngoài thông tin thời sự, tiếng loa còn vang lên các chương trình ca nhạc, thơ ca, kịch nói… truyền cảm hứng chiến đấu và cổ vũ tinh thần yêu nước. Đỉnh điểm, vào năm 1963, lực lượng an ninh miền Bắc đã tổ chức một kế hoạch nhằm loại bỏ phát thanh viên "giọng nữ Phương" từ phía bên kia - một chi tiết cho thấy cường độ và mức độ nghiêm trọng của "cuộc chiến không tiếng súng" này.

Đến năm 1965, hệ thống loa ngừng hoạt động do chiến tranh phá hoại của Mỹ. Chiếc loa 500W sau đó được phục dựng trong khu di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải vào năm 2008 và hiện nay, một trong những phiên bản gốc được trưng bày tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam như một nhân chứng sống động cho sức mạnh thông tin trong cuộc kháng chiến.

Sau khi được tham quan và tìm hiểu về hệ thống loa phóng thanh thời chiến, bạn Nguyễn Bảo Ngọc (20 tuổi, sinh viên Học viện Báo Chí và Tuyên truyền) chia sẻ: “Mình thật sự xúc động khi biết rằng một chiếc loa cũng có thể mang sức mạnh lớn đến vậy. Nó không chỉ phát âm thanh mà còn truyền tải cả niềm tin, lòng yêu nước và tinh thần bất khuất của người dân 2 miền thời chiến”.

Những hiện vật như chiếc loa phóng thanh tại vĩ tuyến 17 không chỉ mang giá trị lịch sử, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về vai trò của báo chí trong công cuộc bảo vệ và thống nhất đất nước. Giữa thời bình hôm nay, âm thanh ấy dường như vẫn ngân lên trong ký ức, thôi thúc thế hệ trẻ tiếp nối lý tưởng, trách nhiệm và khát vọng lan tỏa sự thật.