Nghệ nhân Phạm Thị Hòa và hành trình giữ lửa ẩm thực Bát Tràng

(Sóng trẻ) - Sự gắn bó với những giá trị văn hóa lâu đời đã thôi thúc nghệ nhân Phạm Thị Hòa theo đuổi và gìn giữ nghề nấu cỗ truyền thống tại làng cổ Bát Tràng. Ngoài mong muốn gìn giữ nghề, nghệ nhân muốn truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau và lan tỏa giá trị ẩm thực địa phương. 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa (sinh năm 1960 tại làng cổ Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội) là người có nhiều năm gắn bó với nghề nấu cỗ truyền thống. Từ những kinh nghiệm được truyền dạy qua nhiều thế hệ, bà đã xây dựng thương hiệu Ẩm thực Hòa Thu, tập trung gìn giữ và giới thiệu những mâm cỗ cổ mang đậm nét văn hóa ẩm thực Bát Tràng. Năm 2017, bà được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ẩm thực. 

Phóng viên (PV): Xin chào nghệ nhân Phạm Thị Hòa! Gắn bó với đất gốm từ nhỏ, điều gì đã thôi thúc khiến bà quyết định buông nét cọ, rời lò nung để toàn tâm toàn ý “thắp lửa” cho mâm cỗ truyền thống Bát Tràng? 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Là người con Bát Tràng, tình yêu với mâm cỗ cổ truyền đã ngấm vào tôi từ những ngày bé. Trước đây, tôi gắn bó với nghề gốm, nhưng đến năm 2017, khi du lịch địa phương ngày càng phát triển, tôi quyết định chuyển hướng sang nghề làm cỗ truyền thống. Quyết định ấy xuất phát từ  niềm đam mê và hơn hết là mong muốn góp phần giới thiệu tinh hoa ẩm thực Bát Tràng với thực khách gần xa. Từ niềm đam mê đó, tôi đã xây dựng và phát triển cơ sở Ẩm thực Hòa Thu. 

PV: Ẩm thực Bát Tràng vốn nổi tiếng bởi sự cầu kỳ và tinh tế. Vậy hành trình học nghề của bà đã diễn ra như thế nào? 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Ẩm thực Bát Tràng không có trường lớp đào tạo bài bản mà chủ yếu được truyền dạy theo lối gia truyền, từ những người đi trước trong làng. Phụ nữ Bát Tràng thường học nấu ăn từ mẹ, từ chị khi còn ở nhà, đến khi về nhà chồng lại được mẹ chồng chỉ bảo thêm. Tôi cũng tiếp nối nghề theo nếp ấy, vừa làm vừa học hỏi kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, trong 10 năm làm công tác hậu cần của làng Bát Tràng, tôi đã có cơ hội được các cụ chỉ bảo, chia sẻ thêm nhiều kiến thức về ẩm thực truyền thống. Đến nay, tôi tiếp tục truyền dạy lại cho con cháu, mong muốn hương vị cỗ cổ truyền của quê hương sẽ mãi được gìn giữ, không bị mai một. 

PV: Trước những thay đổi trong thị hiếu và khẩu vị của thực khách, cô có từng cân nhắc điều chỉnh thực đơn mâm cỗ cổ hay vẫn lựa chọn giữ nguyên cách chế biến, nêm nếm và trình bày theo phương thức truyền thống? 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Trong 12 năm qua, tôi chỉ duy trì duy nhất một thực đơn mâm cỗ cổ. Thực đơn này được chắt lọc từ kho tàng ẩm thực Bát Tràng xưa với hơn 200 món ăn do thế hệ trước để lại. Hiện nay, nghề làm cỗ truyền thống vẫn được một số người trong làng duy trì. Các món ăn cơ bản có thể tương đồng, nhưng mỗi người lại có cách chế biến, nêm nếm và trình bày riêng.

Với tôi, điều quan trọng là giữ được cách làm mâm cỗ theo lối cổ truyền, từ hương vị đến cách sắp xếp món ăn. Công việc này đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và sự tỉ mỉ nên không phải ai cũng có thể duy trì. Tôi muốn gìn giữ cách làm ấy bởi đó là một phần giá trị trong văn hóa ẩm thực Bát Tràng.

PV: Phía sau tên gọi “Ẩm thực Hòa Thu”, bà gửi gắm tâm nguyện gì về việc giữ lửa và trao truyền nghề cỗ truyền thống cho thế hệ nối tiếp? 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Tôi đặt tên cơ sở là Ẩm thực Hòa Thu, trong đó Hòa là tên tôi, còn Thu là tên con dâu. Ở Bát Tràng, từ xưa đến nay, người phụ nữ vẫn luôn là người đón ánh lửa của bếp, việc truyền nghề này cũng được duy trì qua các thế hệ, từ mẹ truyền cho con, rồi con lại truyền cho cháu. Vì thế, tôi muốn truyền lại nghề nấu cỗ cho con dâu, để con tiếp tục gìn giữ những nét ẩm thực truyền thống của quê hương.

PV: Bên cạnh những sản phẩm gốm sứ đã thành danh, bà kỳ vọng như thế nào về vị thế của mâm cỗ truyền thống trong bức tranh du lịch di sản Bát Tràng hiện nay? 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Bản thân tôi cũng như những người gắn bó với nghề truyền thống ở Bát Tràng đều mong muốn mọi người biết đến nơi đây không chỉ qua nghề làm gốm mà còn qua những nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực truyền thống của làng. Bát Tràng hiện nay đã trở thành một điểm du lịch, trong đó ẩm thực cũng góp phần tạo nên nét riêng trong văn hóa nơi đây. Tôi hy vọng du khách trong nước và quốc tế sẽ biết đến nhiều hơn những món ăn truyền thống của Bát Tràng, để du lịch ẩm thực của làng ngày càng được lan tỏa.

PV: Không chỉ đón khách tại làng gốm, được biết, thời gian qua bà đã có nhiều chuyến xuất ngoại và đồng hành cùng các diễn đàn ngoại giao lớn. Những hành trình đó đã đưa mâm cỗ Bát Tràng vươn xa như thế nào trên bản đồ văn hóa quốc tế?

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Đầu năm nay, “Ẩm thực Hòa Thu” may mắn được ghi nhận trong Top 10 Thương hiệu Ẩm thực Uy tín ASEAN. Đây là nguồn động viên rất lớn đối với tôi và các nghệ nhân. Mới đây, tôi vô cùng trân trọng khi nhận được lời mời từ Bộ Ngoại giao để tham dự diễn đàn tại Trung Quốc. Đây là hoạt động giao lưu, giới thiệu văn hóa Việt Nam, với sự tham gia của các nghệ nhân, doanh nhân và đại diện nhiều lĩnh vực, trong đó có cả ẩm thực.

Tại diễn đàn, tôi đại diện cho Hà Nội, giới thiệu và lan tỏa những nét đặc sắc trong văn hóa ẩm thực Việt Nam đến với bạn bè quốc tế. Qua những trải nghiệm này, tôi càng nhận thấy mỗi món ăn truyền thống đều mang trong mình câu chuyện về lịch sử, phong tục và nếp sống của người dân mỗi vùng miền. Đó cũng là những giá trị cần được trân trọng và gìn giữ qua nhiều thế hệ.

PV: Giữa nhịp sống hiện đại, khi mọi người, nhất là người trẻ, có nhiều mối quan tâm trong cuộc sống mà ít có dịp để tiếp xúc với văn hóa truyền thống. Vậy thì bà có điều gì muốn gửi gắm đến mọi người để những giá trị ẩm thực truyền thống được gìn giữ? 

Nghệ nhân Phạm Thị Hòa: Trong đời sống hiện nay, mỗi người đều có những mối quan tâm và lựa chọn riêng, tôi hiểu rằng việc mưu sinh luôn là điều quan trọng. Tuy nhiên, tôi vẫn mong mọi người dành sự quan tâm nhiều hơn đến văn hóa truyền thống, cùng gìn giữ bản sắc văn hóa của vùng đất Bắc Bộ nói chung và văn hóa ẩm thực Bát Tràng nói riêng. Khi du khách đến với làng cổ Bát Tràng, tôi cũng mong muốn được chia sẻ về những nét đẹp văn hóa ấy và gửi gắm tình cảm của mình đến với mọi người.

PV: Xin cảm ơn những chia sẻ chân thành của nghệ nhân Phạm Thị Hòa. Chúc bà luôn dồi dào sức khỏe, giữ vững ngọn lửa đam mê với nghề, tiếp tục gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa ẩm thực truyền thống của làng gốm Bát Tràng đến các thế hệ mai sau.