Thận trọng khi sử dụng AI trong tham vấn sức khỏe tâm lý

(Sóng trẻ) - Áp lực học tập, sang chấn tâm lý và khoảng cách thế hệ khiến nhiều bạn trẻ tìm đến AI như một nơi giãi bày cảm xúc. Tuy nhiên, chuyên gia cho rằng AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ ban đầu, bởi sự kết nối và thấu cảm giữa con người với con người vẫn giữ vai trò không thể thay thế.

Trước xu hướng ngày càng nhiều bạn trẻ tìm đến AI như một nơi giãi bày và tham vấn tâm lý, không ít người đặt ra câu hỏi về vai trò cũng như những hệ lụy có thể xảy ra nếu lạm dụng công nghệ này. Liệu AI có thực sự giúp người trẻ cải thiện cảm xúc hay vô tình làm gia tăng khoảng cách trong các mối quan hệ đời thực? Trao đổi với phóng viên, TS. Quách Thu Quế, chuyên gia tâm lý - giáo dục, đã có những chia sẻ về vấn đề này. 

PV: Theo Tiến sĩ, hiện tượng giới trẻ tìm đến AI để tham vấn tâm lý hiện nay phản ánh điều gì về nhu cầu đời sống tinh thần của họ?

TS. Quách Thu Quế: Hiện nay, do nhiều tác động tiêu cực từ cuộc sống, một bộ phận không nhỏ giới trẻ đang tìm đến các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) như một người bạn đồng hành để giãi bày tâm sự. Chỉ với vài thao tác, người dùng có thể trò chuyện bất cứ lúc nào, chia sẻ những suy nghĩ thầm kín mà không lo bị đánh giá hay ngại ngùng như khi nói chuyện trực tiếp. Điều này khiến AI trở thành lựa chọn nhanh chóng, tiện lợi trong bối cảnh nhiều người trẻ gặp khó khăn khi tìm kiếm sự hỗ trợ tâm lý từ người thân, bạn bè hoặc chuyên gia.

Hiện tượng này không chỉ cho thấy sự thay đổi trong cách giới trẻ tiếp cận công nghệ, mà còn phản ánh khoảng trống trong nhu cầu được lắng nghe và thấu hiểu ngoài đời thực. Khi những áp lực tâm lý chưa được chia sẻ kịp thời, việc tìm đến AI phần nào cho thấy người trẻ đang thiếu các kênh kết nối an toàn, nơi họ có thể bộc lộ cảm xúc và nhận được sự đồng cảm. 

PV: Những yếu tố tâm lý và xã hội nào khiến AI trở thành lựa chọn để giới trẻ tìm kiếm sự hỗ trợ tinh thần thay vì cha mẹ, thầy cô hoặc chuyên gia?

TS. Quách Thu Quế: Nguyên nhân tâm lý đầu tiên khiến giới trẻ tìm đến AI chính là sự an toàn giả định. Khác với việc đối thoại cùng cha mẹ hay giáo viên, là những người thường đưa ra quan điểm đi kèm với sự đánh giá hoặc kỳ vọng, thì AI lại cung cấp một không gian hoàn toàn trung lập. Với một bạn trẻ đang loay hoay với rối loạn lo âu, việc chia sẻ những lời tâm sự vào màn hình mang lại cảm giác giải tỏa tức thì mà không sợ bị phán xét hay rò rỉ bí mật.

Hơn nữa, sự lên ngôi của AI trong lĩnh vực này là hệ quả của một hệ thống hỗ trợ truyền thống đang bị quá tải hoặc thiếu hiệu quả. Chi phí cho các phiên trị liệu chuyên nghiệp vẫn còn cao so với túi tiền của học sinh, sinh viên. Tại nhiều gia đình, khoảng cách thế hệ khiến các em cảm thấy "không cùng ngôn ngữ, quan điểm" với cha mẹ, dẫn đến việc chọn AI làm nơi trú ẩn cảm xúc thay vì mái ấm của mình.

PV: Với sự phản hồi nhanh chóng và tiện lợi, theo bà, AI có thể hỗ trợ người dùng cải thiện cảm xúc và tình trạng tâm lý ở mức độ nào?

TS. Quách Thu Quế: AI có thể đáp ứng được nhu cầu hỗ trợ tức thời của người dùng. Những cơn khủng hoảng tâm lý thường xuất hiện bất chợt, không theo thời điểm cố định, đôi khi chuyên gia tâm lý hoặc người thân chưa thể sẵn sàng lắng nghe và hỗ trợ ngay lúc đó. Trái lại, AI lại có thể phản hồi nhanh chóng và duy trì trò chuyện 24/7, giúp người trẻ phần nào giải tỏa cảm xúc kịp thời.

Điều này tạo ra một sự gắn bó tâm lý dựa trên sự sẵn có, giúp xoa dịu những cảm xúc tiêu cực ngay tại thời điểm chúng bùng phát. Tuy nhiên, AI nên được nhìn nhận như một giải pháp sơ cứu tâm lý bước đầu, thay vì một bác sĩ điều trị thực thụ. AI có thể giúp người trẻ nhận diện cảm xúc, sàng lọc vấn đề và gợi ý một số kỹ thuật thư giãn cơ bản, nhưng việc can thiệp chuyên sâu cần đến các nhà tâm lý học.

PV: Việc phụ thuộc vào AI trong tham vấn tâm lý có thể gây ra những hệ lụy gì đối với khả năng tự giải quyết vấn đề và kết nối xã hội của giới trẻ?

TS. Quách Thu Quế: Việc lạm dụng AI trong tham vấn tâm lý tiềm ẩn nhiều hệ lụy cần được nhìn nhận thận trọng. Dù có khả năng xử lý thông tin nhanh và đưa ra phản hồi linh hoạt, AI về bản chất vẫn hoạt động dựa trên thuật toán và dữ liệu được lập trình sẵn. Vì vậy, công nghệ này khó có thể thay thế sự thấu cảm tự nhiên, vốn là yếu tố quan trọng trong quá trình hỗ trợ và chữa lành tâm lý.

Nếu quá lệ thuộc vào AI, người trẻ có thể dần hạn chế việc chia sẻ với người thân, bạn bè hoặc chuyên gia, từ đó làm suy giảm khả năng kết nối trong đời sống thực. Việc tìm đến một “người nghe ảo” trong thời gian dài cũng có thể khiến họ dễ rơi vào trạng thái thu mình, cô lập và phụ thuộc vào môi trường số. Bên cạnh đó, trong một số trường hợp, AI có thể đưa ra những gợi ý chưa phù hợp hoặc thiếu kiểm chứng chuyên môn, đặc biệt với các vấn đề tâm lý phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ gây hiểu lầm hoặc dẫn đến những quyết định không đúng đắn.

PV: Thưa chuyên gia, xã hội cần làm gì để định hướng việc sử dụng AI trong hỗ trợ sức khỏe tâm lý một cách an toàn và hiệu quả cho giới trẻ?

TS. Quách Thu Quế: Để giải quyết các vấn đề trên, các nhà quản lý và giáo dục cần sớm tích hợp kiến thức về sức khỏe tâm thần và kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn vào chương trình học, giúp học sinh phân biệt được đâu là sự hỗ trợ kỹ thuật và đâu là sự kết nối nhân văn. 

Cùng với đó, cha mẹ hay các thành viên khác trong gia đình không nên coi AI là đối thủ cạnh tranh, mà hãy xem đó là tín hiệu cho thấy con cái đang cần được lắng nghe nhiều hơn. Sự hiện diện ấm áp và thấu hiểu của ông bà, cha mẹ vẫn là liều thuốc quý giá nhất mà không thuật toán nào thay thế được. 

Bản chất của sức khỏe tâm lý là sự kết nối giữa con người với con người. AI có thể giúp người trẻ mở lòng và bắt đầu chia sẻ những vấn đề tâm lý của mình. Tuy nhiên, để vượt qua khó khăn một cách vững vàng, giới trẻ vẫn cần sự đồng hành, lắng nghe và thấu cảm thực sự từ gia đình, bạn bè hay chuyên gia tâm lý.

Cảm ơn những chia sẻ của TS. Quách Thu Quế!