Mạng xã hội và vòng xoáy nội dung tiêu cực

(Sóng trẻ) - Chỉ vài giây lướt màn hình, người dùng có thể bắt gặp hàng loạt video gây tranh cãi, thông tin chưa kiểm chứng hay những nội dung kỳ lạ khó giải thích. Trong khi mạng xã hội từng được xem là không gian giải trí và cập nhật thông tin nhanh chóng, nhiều dấu hiệu gần đây cho thấy môi trường số đang ngày càng trở nên hỗn loạn hơn, nơi những nội dung gây cảm xúc mạnh dễ lan truyền hơn sự thật.

Không gian số ngày càng “ồn ào”

Theo báo cáo Digital 2026: Vietnam của DataReportal, đến cuối năm 2025 Việt Nam có khoảng 79 triệu người dùng mạng xã hội, tương đương 77,6% dân số, trong bối cảnh cả nước có hơn 85,6 triệu người dùng Internet (84,2% dân số). Các nền tảng như Facebook, TikTok và YouTube đã trở thành kênh tiếp nhận thông tin quen thuộc của người trẻ, với khả năng tiếp cận hàng chục triệu người dùng tại Việt Nam. 

Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng mạnh mẽ về quy mô người dùng và tốc độ lan truyền nội dung, môi trường mạng cũng xuất hiện ngày càng nhiều thông tin giật gân, những loại nội dung cố tình thổi phồng sự thật, dùng tiêu đề câu khách (clickbait) hoặc hình ảnh gây sốc để đánh vào tâm lý tò mò và cảm xúc cực đoan của đám đông. Điều này khiến không gian số dễ hình thành vòng lặp lan truyền dựa trên cảm xúc – nơi những nội dung gây chú ý thường được chia sẻ và khuếch tán nhanh hơn các thông tin có giá trị.

Một minh chứng rõ nét là các trào lưu tin giả sử dụng công nghệ AI để cắt ghép hình ảnh nghệ sĩ, hay là các tin đồn thất thiệt về tình hình biến động giá cả và thị trường vàng, chứng khoán. Những thông tin này thường đạt hàng triệu lượt tương tác chỉ sau vài giờ nhờ đánh vào nỗi sợ hãi hoặc sự phẫn nộ của đám đông, trong khi các thông tin đính chính chính thống lại bị lấn át và lan tỏa chậm hơn đáng kể, tạo ra một lỗ hổng lớn trong việc tiếp nhận tri thức của người dùng số.

Không phải ngẫu nhiên mà trong những năm gần đây, nhiều thuật ngữ mô tả các dạng nội dung tiêu cực như “Rage Bait” (mồi nhử phẫn nộ) hay “AI Slop” (rác AI) liên tục xuất hiện trong các bảng từ khóa toàn cầu. Sự phổ biến của những khái niệm này phản ánh một thực tế: trên mạng xã hội, sự chú ý và cảm xúc đôi khi được ưu tiên hơn độ chính xác của thông tin.

Trong môi trường cạnh tranh về sự chú ý, những nội dung gây sốc, kích thích cảm xúc mạnh thường dễ thu hút tương tác hơn so với các thông tin mang tính phân tích hoặc chuyên môn.

Hệ quả của môi trường số “đầy nhiễu”

Sự gia tăng của các nội dung giật gân, thiếu kiểm chứng không chỉ làm méo mó môi trường thông tin mà còn có thể tạo ra nhiều tác động lâu dài đối với nhận thức và hành vi của xã hội.

Theo TS. Nguyễn Nga Huyền (Phó Chủ nhiệm Bộ môn Truyền thông, Khoa Marketing và Truyền thông, Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội), việc thường xuyên tiếp xúc với các nội dung ngắn, kích thích cảm xúc mạnh có thể khiến người dùng dần mất đi khả năng tập trung và tư duy sâu. Cô nhận định: “Khi quen với nội dung ngắn, giật gân, người dùng - đặc biệt là giới trẻ - sẽ khó tập trung vào những văn bản dài, lập luận phức tạp hay những vấn đề cần suy ngẫm”. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến việc tiếp nhận thông tin mà còn tác động trực tiếp đến quá trình học tập, nghiên cứu và ra quyết định.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện dày đặc của các nội dung phản cảm hoặc lệch chuẩn cũng có thể khiến những hành vi này dần trở nên quen thuộc trong không gian mạng. Theo cô Huyền: “Khi nội dung phản cảm, bạo lực ngôn từ hay tin giả xuất hiện liên tục mà không bị phản biện đủ mạnh, xã hội dễ dần chấp nhận chúng như chuyện bình thường trên mạng”.

Không chỉ dừng lại ở nhận thức, môi trường thông tin tiêu cực còn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của người trẻ. “Việc liên tục tiếp xúc với thông tin tiêu cực và những so sánh trên mạng có thể dẫn đến lo âu, tự ti, thậm chí trầm cảm ở người trẻ”, cô Huyền cho biết.

Làm thế nào để tự bảo vệ mình trên mạng xã hội?

Chia sẻ về việc trang bị kỹ năng sử dụng mạng xã hội có chọn lọc, TS. Nguyễn Nga Huyền đề cập tới 4 nhóm kỹ năng cốt lõi bao gồm: chọn lọc và kiểm chứng thông tin, quản trị thời gian và cảm xúc số, phản biện - tư duy độc lập và xây dựng môi trường số lành mạnh cho bản thân. 

Theo đó, người dùng cần hình thành thói quen kiểm tra nguồn tin trước khi tin hoặc chia sẻ, đồng thời đặt ra những câu hỏi cơ bản về người đăng, mục đích và bối cảnh của thông tin. Ngoài ra, việc chủ động kiểm soát thời gian sử dụng mạng xã hội và nhận diện cảm xúc của bản thân khi tiếp xúc với các nội dung tiêu cực cũng giúp hạn chế việc bị cuốn vào những tranh cãi hoặc luồng thông tin gây căng thẳng.

Bên cạnh đó, khả năng phản biện và tư duy độc lập đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người trẻ không chạy theo các trào lưu hoặc quan điểm đang lan truyền trên mạng chỉ vì “ai cũng đang nói đến”. Việc lựa chọn theo dõi các nguồn thông tin uy tín, các kênh giáo dục hoặc chuyên gia trong nhiều lĩnh vực, đồng thời chủ động ẩn, chặn hoặc báo cáo nội dung xấu cũng góp phần tạo nên một hệ sinh thái thông tin lành mạnh cho mỗi người dùng.

Trong bối cảnh môi trường số ngày càng phức tạp, việc trang bị những kỹ năng này được xem như một cách để người trẻ tự bảo vệ mình, đồng thời góp phần xây dựng không gian mạng tích cực và có trách nhiệm hơn.