Bí ẩn ngôi chùa ‘ngang nhiên’ thờ vua Quang Trung xuyên suốt thời nhà Nguyễn

(Sóng trẻ) - Ít ai biết rằng, tại Chùa Bộc (phường Kim Liên, Hà Nội), bên cạnh việc thờ Phật, ngôi chùa còn thờ một pho tượng Đức Ông nhưng lại mang dáng dấp, thần thái của một bậc đế vương.

Trong tòa Tam Bảo của ngôi chùa, ngoài thờ Phật ở chính giữa, còn có một ban thờ Đức Ông phía bên phải. Thế nhưng, pho tượng Đức Ông này lại có nhiều điểm kỳ lạ. 

Tư thế của pho tượng Đức Ông được tạc khác thường, một chân để trong hài, tay cầm vạt áo để lộ chân còn lại ra bên ngoài, dáng vẻ ung dung, tự nhiên. Đặc biệt, tượng mặc áo hoàng bào thêu rồng ẩn trong mây, lưng thắt đai nạm ngọc, đầu đội mũ Xung thiên với hai dải kim tuyến buông xuống, khuôn mặt toát lên vẻ uy nghiêm, khí chất không tầm thường. 

Với những chi tiết bất thường so với tượng Đức Ông thường thấy ở các chùa khác, có thể khẳng định pho tượng ở ngôi chùa này được tạc theo sắc vóc của một vị đế vương. 

“Giải mã” thân thế pho tượng Đức Ông 

Không rõ pho tượng Đức Ông có từ khi nào, do ai tạc nhưng các bậc cao niên trong vùng từ xưa đã truyền tai nhau rằng, pho tượng này thờ một “Đức Ông xuất thân từ Thanh Hóa, từng đánh tan quân Thanh”.

Để tìm hiểu rõ “thân thế” của pho tượng, mùa hè năm 1959, cán bộ Vụ Bảo tồn Bảo tàng thuộc Bộ Văn hóa và Sở Văn hóa Hà Nội khi ấy kiểm tra Chùa Bộc và phát hiện một văn bia khắc năm Quang Trung thứ 4 (1792). Tiếp đến năm 1962, cán bộ bảo tàng - nhà nghiên cứu Trần Huy Bá cùng sư trụ trì là Hòa thượng Thích Thanh Tôn kiểm tra phía sau bệ gỗ pho tượng áp sát vào tường có khắc dòng chữ: “Bính Ngọ tạo Quang Trung tượng” (tức năm Bính Ngọ tạc tượng vua Quang Trung).

Bối cảnh lịch sử cũng phần nào lý giải sự xuất hiện đặc biệt của pho tượng này: năm Bính Ngọ tức năm 1846, khi triều Nguyễn đã được thiết lập và ban hành nhiều lệnh nghiêm cấm việc thờ phụng nhà Tây Sơn; thậm chí, dưới thời vua Gia Long, triều đình đã nhiều lần truy lùng, trừng phạt gắt gao, thậm chí bỏ tù hoặc xử tội những người có liên quan đến nhà Tây Sơn. 

Do mối thâm thù sâu sắc giữa hai triều đại, người dân nếu muốn tưởng nhớ vua Quang Trung buộc phải kín đáo thể hiện niềm tôn kính bằng cách “núp bóng” dưới hình tượng Đức Ông để tránh sự dòm ngó của triều đình. Chính vì vậy, những chi tiết bất thường của pho tượng dần thu hút sự chú ý, trở thành cơ sở để các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu và giải mã.

Theo đó, đôi câu đối treo hai bên pho tượng:

“Động lý vô trần, đại địa sơn hà đống vũ

Quang Trung hóa Phật, tiểu thiên thế giới chuyển phong vân”.

Dịch nghĩa:

 “Trong động sạch bụi dơ, non sông rộng lớn lưu truyền lương đống

Giữa ánh sáng thành Phật, tiểu thiên thế giới chuyển động gió mây”.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, câu đối thứ hai đọc đầy đủ phải là: “Quang trung hóa Phật vô số ức…”. Câu này có thể hiểu theo hai nghĩa: “Trong ánh sáng (quang trung) có vô số hóa Phật”, vừa có thể diễn giải là: “Vua Quang Trung hóa thành Phật”. Nghĩa thứ hai này hoàn toàn có thể coi là nghĩa ẩn dụ của câu văn chữ Hán. 

Một số ý kiến còn cho rằng “Quang Trung” là tên một vị Bồ Tát trong kinh Phật, song nếu nhìn theo nghĩa ẩn dụ của câu văn chữ Hán, đây có thể là cách dân gian tôn vinh vua Quang Trung như một “vị Phật sống”, người làm xoay chuyển vận mệnh đất nước, mang lại hòa bình cho dân tộc.

Đồng thời, phía trên pho tượng Đức Ông còn có bức hoành phi sơn son thếp vàng, khắc bốn chữ đại tự "Uy phong lẫm liệt" treo trước bàn thờ. Bốn chữ “Uy phong lẫm liệt” vốn không phải chữ chỉ nhà Phật, mà thích hợp hơn để chỉ sự nghiệp của một vị anh hùng. 

Bên cạnh đó, ngoài pho tượng Đức Ông trên còn có 2 pho tượng nhỏ hơn ngồi dưới một bậc, nhìn toàn cảnh thấy như 3 người đang ngồi bàn việc. Nhiều người cho rằng 2 pho tượng nhỏ hơn chính là Ngô Thời Nhiệm và Ngô Văn Sở - các tướng sĩ thân cận của vua Quang Trung.  

Như vậy, khoản lạc trên câu đối, bức hoành phi cùng các chi tiết chạm khắc trên tượng là cơ sở có thể củng cố thêm kết luận: pho tượng Đức Ông tại chùa Bộc chính là vị anh hùng áo vải - vua Quang Trung (Nguyễn Huệ). 

Chùa Bộc và dấu ấn không thể tách rời vua Quang Trung

Dù chưa thể khẳng định tuyệt đối, song nếu đặt pho tượng trong mối liên hệ với vị trí và tên gọi của Chùa Bộc, những giả thuyết về vua Quang Trung càng có thêm cơ sở.

Ngôi chùa tọa lạc ngay trên chiến trường xưa của nghĩa quân Tây Sơn trong trận đại phá quân Thanh năm Kỷ Dậu (1789). Không gian xung quanh cũng mang đậm dấu ấn lịch sử khi nhiều tuyến đường lân cận được đặt theo tên các tướng lĩnh dưới trướng vua Quang Trung, đồng thời chùa nằm sát khu vực gò Đống Đa - nơi chôn vùi xác quân Thanh bại trận.

Chùa Bộc với chữ “Bộc” mang nghĩa “phơi bày”, gợi nhắc đến cảnh xác giặc nằm ngổn ngang trên bãi đất này sau chiến thắng 29 vạn quân Thanh vang dội của nghĩa quân Tây Sơn. Phía sau chùa còn có di tích núi Loa (Loa Sơn), nơi tướng giặc Sầm Nghi Đống thắt cổ tự vẫn sau khi bại trận dưới tay danh tướng Đặng Tiến Đông nhà Tây Sơn.

Những yếu tố địa lý, lịch sử ấy đã tạo nên một mối liên kết chặt chẽ giữa Chùa Bộc với chiến thắng của nhà Tây Sơn tiêu diệt 29 vạn quân Thanh xâm lược, qua đó tiếp tục củng cố nhận định rằng ngôi chùa không chỉ gắn với dấu tích chiến trận, mà còn là nơi nhân dân gửi gắm sự tôn vinh đối với người anh hùng “áo vải cờ đào” - vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) dưới hình tượng Đức Ông. 

Đáng chú ý, vào mùng 5 Tết âm lịch hằng năm, tại Chùa Bộc và khu vực gò Đống Đa đều diễn ra lễ tưởng niệm vua Quang Trung, tri ân các nghĩa sĩ, đồng thời cầu siêu cho binh lính của cả hai bên chiến tuyến. Ni sư Thích Đàm Minh - trụ trì chùa Bộc chia sẻ: “Đây không chỉ là một lễ hội truyền thống mà còn là dịp nhắc nhở thế hệ hôm nay về tinh thần bao dung, nhân ái, từ đó thêm trân trọng, biết ơn công lao cha ông trong việc giữ gìn hòa bình đất nước”.

Nằm ngay cạnh Học viện Ngân hàng, Chùa Bộc là nơi để các sĩ tử, sinh viên đến dâng hương, cầu may mắn, thuận lợi trong học tập và thi cử. Không chỉ mang giá trị lịch sử, ngôi chùa còn là nơi người dân Thủ đô tìm về cửa Phật, để giữ tâm thanh tịnh giữa nhịp sống hiện đại, hối hả của Hà Nội.

Chùa Bộc đã được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử - Văn hóa Quốc gia từ năm 1962, ngay khi các nhà nghiên cứu phát hiện ra “bí mật” của pho tượng cổ.