Bước chân lặng lẽ của phóng viên điều tra trên hành trình tìm sự thật

(Sóng trẻ) - Phóng viên điều tra tác nghiệp trong môi trường rủi ro, kiên trì theo đuổi sự thật và gắn với trách nhiệm xã hội.

Phóng viên Phạm Sỹ Công hiện công tác tại Báo Dân Việt, là tác giả của nhiều tuyến bài điều tra đoạt giải Báo chí toàn quốc. Anh ghi dấu ấn qua các loạt bài như “Bóc đường dây phá rừng tự nhiên quy mô lớn ở Lạng Sơn” và “Thủ đoạn xả thải môi trường của các trang trại chăn nuôi”, góp phần làm rõ nhiều vấn đề xã hội.

Một buổi tối muộn, khi phần lớn con phố đã thưa người, ánh đèn từ những quán hàng rong vẫn le lói trong đêm. Giữa không gian ấy, phóng viên Phạm Sỹ Công lặng lẽ quan sát, ghi chép, đôi khi dừng lại trò chuyện với những người mưu sinh về khuya. Với anh, những chi tiết nhỏ như vậy không chỉ là lát cắt của đời sống mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho một đề tài báo chí.

Công việc của một phóng viên điều tra hiếm khi xuất hiện trước công chúng. Đó là những chuyến đi âm thầm vào các khu vực nhạy cảm, nơi thông tin bị che giấu và việc tiếp cận sự thật luôn đi kèm rủi ro. Với anh Công, mỗi bài viết không chỉ là sản phẩm nghề nghiệp mà còn là quá trình đối diện với áp lực, nguy hiểm và trách nhiệm xã hội.

Từ sự loay hoay đến lựa chọn nghề nghiệp

Phạm Sỹ Công không đến với nghề báo bằng một định hướng rõ ràng ngay từ đầu. Là sinh viên ngành Xã hội học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, anh chọn ngành chỉ vì “đủ điểm thì đăng ký” và thấy môi trường học có nhiều cơ hội trải nghiệm.

Những năm đầu đại học của anh trôi qua khá mờ nhạt. Đến năm cuối, khi vẫn chưa xác định được hướng đi rõ ràng, anh quyết định đăng ký một lớp nghiệp vụ báo chí. Tại đây, một buổi chia sẻ của nhà báo Đỗ Doãn Hoàng đã khiến anh thay đổi cách nhìn về nghề. “Buổi học ấy khiến tôi nhận ra, làm báo không chỉ là viết mà là hành động và trách nhiệm xã hội”, anh Công chia sẻ. Từ một lựa chọn mang tính tình cờ, báo chí dần trở thành con đường anh theo đuổi nghiêm túc, bắt đầu từ những bài viết nhỏ và quá trình tích lũy kinh nghiệm qua từng lần tác nghiệp.

Bắt đầu từ những điều giản dị

Kỷ niệm đầu tiên gắn với nghề của anh không phải là một vụ việc lớn, mà bắt đầu từ một quan sát rất đời thường. Trong một lần đi chơi về muộn, anh chú ý đến những người bán xôi, bán ngô vẫn nhóm bếp giữa đêm khuya. Sự tò mò khiến anh đặt câu hỏi về cuộc sống của họ: vì sao họ làm việc vào thời điểm này, cuộc mưu sinh diễn ra như thế nào khi thành phố đã ngủ yên. Trong gần một tuần, tối nào anh cũng quay lại, theo dõi, ghi chép và trò chuyện. 

Bài viết đầu tiên được đăng tải, mang lại cho anh cảm giác đặc biệt khi thấy tên mình xuất hiện trên mặt báo. “Cảm giác lúc đó rất khó tả. Tôi đọc đi đọc lại, xem từng chỗ biên tập viên chỉnh sửa để học lại cách viết”, anh nhớ lại. Đến nay, dù đã thực hiện nhiều tuyến bài điều tra lớn, anh vẫn giữ lại bài viết nhỏ ấy như một dấu mốc. Với anh, chỉ cần biết quan sát và lắng nghe, câu chuyện báo chí có thể bắt đầu từ những điều rất giản dị trong đời sống. 

Không chỉ dừng lại ở những câu chuyện nhỏ, khả năng quan sát còn giúp anh phát hiện những dấu hiệu bất thường trong thực tế. “Làm mảng tài nguyên, nhìn cách họ đặt mìn, khoan đá hay tàu hút cát hoạt động ban đêm là biết có vi phạm hay không” anh chia sẻ. Những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ ấy lại chính là điểm khởi đầu cho nhiều đề tài điều tra sau này.

“Nhập vai” khi cần để tiếp cận sự thật
Trong quá trình làm báo điều tra, việc tiếp cận thông tin không phải lúc nào cũng thuận lợi. Với những đề tài nhạy cảm như phá rừng, buôn gỗ hay các vấn đề xã hội phức tạp, “nhập vai” đôi khi trở thành cách duy nhất để đi sâu vào sự việc. Phạm Sỹ Công cho rằng việc nhập vai không nhằm mục đích lừa dối mà để tạo được sự tin tưởng từ người trong cuộc. “Muốn đóng vai người buôn gỗ, tôi phải biết giá cả, biết xưởng nào đang hoạt động, nói năng đúng vai. Chỉ cần sai một chi tiết nhỏ, mọi thứ có thể sụp đổ” anh nói.

Trước mỗi đề tài, anh đều chuẩn bị kỹ lưỡng: tìm hiểu luật, cách thức hoạt động và cả những chi tiết nhỏ trong “ngôn ngữ nghề”. Có lần, anh cùng đồng nghiệp giả làm sinh viên đi thực tế, mang theo đầy đủ máy ảnh, balo, giấy tờ để tạo sự hợp lý khi tiếp cận.

Tuy nhiên, việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn và cẩn trọng. Theo anh, chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả quá trình bị phát hiện. Dù nhập vai đến đâu, anh vẫn luôn giữ nguyên tắc không vượt quá giới hạn của người làm báo.

Bên cạnh công việc tác nghiệp, anh còn trực tiếp hướng dẫn sinh viên trong quá trình thực tập. Ngọc Khuê (22 tuổi, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) từng được phóng viên Phạm Sỹ Công hướng dẫn trong quá trình thực tập cho biết những chia sẻ về nghề từ anh giúp cô hiểu rõ hơn về đặc thù của báo chí điều tra. “Qua những câu chuyện và kinh nghiệm anh chia sẻ, mình thấy được sự cẩn trọng và cách tiếp cận vấn đề của một phóng viên điều tra. Đó là điều rất khó hình dung nếu chỉ học trên giảng đường,” Khuê nói. Theo Khuê, qua quá trình đồng hành, cô nhận thấy mỗi chi tiết trong cách tác nghiệp từ lời nói, cách đặt câu hỏi đến thái độ ứng xử đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp cận thông tin.

Những khoảnh khắc đối diện với nguy hiểm
Một trong những trải nghiệm đáng nhớ nhất của anh là khi thực hiện loạt bài thâm nhập “chợ” mua bán ma túy. Trong môi trường này, ranh giới giữa công việc và nguy hiểm trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Anh phải tiếp cận những người nghiện và cả những đối tượng buôn bán ma túy, những người luôn trong trạng thái tâm lý bất ổn. “Mỗi lần cầm máy quay, tim đập rất nhanh. Thiết bị nhiều khi gặp trục trặc, buộc phải quay lại nhiều lần, đồng nghĩa với việc rủi ro tăng lên” anh kể.

Không gian chật hẹp, ánh mắt dò xét từ những người xung quanh và sự bất ổn trong hành vi của các đối tượng khiến áp lực luôn hiện hữu. Có những thời điểm, chỉ một ánh nhìn nghi ngờ cũng buộc anh phải dừng lại, điều chỉnh cách tiếp cận. “Chỉ cần bị phát hiện, hậu quả có thể rất khó lường”.

Không chỉ đối mặt với khó khăn trong quá trình tác nghiệp, báo chí điều tra còn đi kèm với những rủi ro sau khi bài viết được đăng tải. Phạm Sỹ Công cho biết anh từng nhận nhiều phản ứng tiêu cực, từ lời lăng mạ đến những lời đe dọa. Tuy nhiên, điều khiến anh trăn trở hơn là việc một số vụ việc chưa được xử lý triệt để.

Anh Công chia sẻ: “Có những trường hợp phóng viên bị hành hung nhưng sau đó mọi việc lại rơi vào im lặng. Chỉ khi sự việc nghiêm trọng hơn, các biện pháp xử lý mới được thực hiện quyết liệt”.

Dù vậy, chính những kết quả tích cực từ các bài viết vẫn là động lực để anh tiếp tục công việc. Anh nhớ lại vụ việc một cô giáo bị trừ lương oan, chỉ sau một bài báo phản ánh, quyền lợi của cô đã được trả lại. Hay như vụ việc tại Bệnh viện Y Dược Tuệ Tĩnh, nơi nhiều y, bác sĩ bị nợ lương trong thời gian dài. Sau loạt bài điều tra, toàn bộ số tiền lương đã được thanh toán. “Lúc đó tôi mới cảm nhận rõ sức mạnh của báo chí và thấy nghề này thật sự đáng làm” anh chia sẻ.

Những bước chân lặng lẽ
Nhìn lại chặng đường đã qua, Phạm Sỹ Công cho rằng báo chí, đặc biệt là báo điều tra không phải là con đường dễ dàng. Đó là công việc đòi hỏi sự kiên trì, khả năng quan sát và chấp nhận va chạm với thực tế, đôi khi là cả những áp lực khó gọi tên. “Muốn làm báo giỏi, phải đi, phải nhìn, phải chạm chứ không thể chỉ ngồi chờ tin đến với mình.”

Với anh, bên cạnh kỹ năng, điều quan trọng nhất là giữ được sự tử tế trong nghề: tôn trọng sự thật, tôn trọng nhân vật và có trách nhiệm với thông tin mình đưa ra. Khi làm nghề một cách nghiêm túc và chân thành, niềm tin từ công chúng và những cơ hội trong nghề sẽ dần hình thành.

Phần lớn công việc của phóng viên điều tra không hiện diện trước công chúng. Đó là những chuyến đi kéo dài, những lần tiếp cận trong điều kiện hạn chế và cả những áp lực khó nhìn thấy. Những bước chân ấy không ồn ào, nhưng vẫn bền bỉ như cách người làm báo theo đuổi sự thật đến cùng.