Dễ nhầm với suy dinh dưỡng, suy thận mạn âm thầm rình rập sức khỏe trẻ

(Sóng trẻ) - Còi cọc, xanh xao, chậm lớn... những biểu hiện tưởng chừng phổ biến lại có thể là dấu hiệu của suy thận mạn ở trẻ nhỏ. Trong cuộc trò chuyện dưới đây, chúng tôi đã cùng GS.TS.BS Nguyễn Ngọc Sáng tìm hiểu nguyên nhân, cách nhận biết sớm và hành trình “giữ lại nụ cười” cho các chiến binh nhí trước căn bệnh dai dẳng này.

GS.TS.BS Nguyễn Ngọc Sáng là chuyên gia đầu ngành với hơn 40 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực thận - máu nhi khoa. Ông hiện giữ chức vụ Phó Chủ tịch Hội Thận - Tiết niệu - Lọc máu và ghép tạng trẻ em Việt Nam, kiêm Giảng viên cao cấp tại Đại học Y Dược Hải Phòng. 

Trong suốt sự nghiệp, ông đã công bố hơn 200 công trình nghiên cứu chuyên sâu nổi bật với các chuyên đề về hội chứng thận hư, bệnh thận mạn, và các phương pháp lọc máu/thay thế thận ở trẻ em. Ghi nhận những cống hiến y học bền bỉ đó, Nhà nước đã vinh danh Giáo sư danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân, Huân chương Lao động Hạng Nhì cùng nhiều Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ.

Phóng viên: Bệnh suy thận mạn được hiểu như thế nào và đâu là những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến căn bệnh này?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Suy thận mạn là một tình trạng bệnh lý gây suy giảm mức lọc cầu thận không thể hồi phục, bắt nguồn từ việc giảm chức năng của thận. Thông thường, khi chức năng thận (biểu hiện qua mức lọc cầu thận) giảm xuống dưới 60% và tình trạng này kéo dài trên 6 tháng thì bệnh nhân sẽ được chẩn đoán là suy thận mạn.

Ở trẻ em, nguyên nhân gây suy thận mạn khá đa dạng nhưng thường gặp nhất là các dị dạng bẩm sinh của hệ tiết niệu, chẳng hạn như thận đa nang, van niệu đạo sau, bàng quang thần kinh,... Ngoài ra còn có các bệnh cầu thận như viêm thận lupus, hội chứng thận hư hoặc các bệnh lý viêm cầu thận khác. Những bệnh lý này nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể tiến triển thành suy thận mạn.

Phóng viên: Khác với người lớn, trẻ em thường khó nhận thức và diễn đạt chính xác những bất thường của cơ thể. Vậy thưa bác sĩ, những triệu chứng lâm sàng nào là “hồi chuông cảnh báo” sớm của bệnh suy thận mạn mà các bậc phụ huynh cần đặc biệt lưu tâm?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Ở giai đoạn đầu, các triệu chứng lâm sàng thường rất mờ nhạt và khó nhận biết. Trẻ có thể chỉ biểu hiện hơi mệt mỏi, biếng ăn hoặc da xanh xao. Tuy nhiên, khi bệnh chuyển sang giai đoạn vừa và nặng, phụ huynh sẽ thấy trẻ có biểu hiện chậm lớn rõ rệt so với bạn bè đồng trang lứa, kèm theo đó là tình trạng thiếu máu, chán ăn và có thể bị tăng huyết áp.

Để đánh giá chính xác nhất tình trạng suy thận, chúng ta không thể chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài mà bắt buộc phải thực hiện xét nghiệm máu. Việc định lượng nồng độ ure, creatinin trong máu và đánh giá trực tiếp mức lọc cầu thận là những cơ sở y khoa quan trọng nhất để chẩn đoán.

Phóng viên: Với nhiều năm nghiên cứu về thận, bác sĩ hãy chia sẻ cụ thể hơn về các giai đoạn tiến triển và những triệu chứng đi kèm của căn bệnh suy thận mạn này?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Về mặt y học, suy thận mạn được chia thành 5 giai đoạn tiến triển dựa trên mức lọc cầu thận.

Ở giai đoạn 1 (Suy thận nhẹ): Mức lọc cầu thận (MLCT) từ 60 - 80ml/phút, xét nghiệm ure và creatinin máu vẫn ở mức bình thường và trẻ chưa có biểu hiện lâm sàng ra bên ngoài. 

Tiếp đến là giai đoạn 2 (Suy thận vừa): MLCT từ 40 - 60 ml/phút. Trẻ bắt đầu thiếu máu nhẹ, nồng độ ure và creatinin máu tăng nhẹ, khả năng cô đặc nước tiểu giảm.

Khi bệnh chuyển biến sang giai đoạn 3 (Suy thận nặng): MLCT từ 20 - 30 ml/phút.  Đây là lúc các triệu chứng lâm sàng bắt đầu xuất hiện rõ rệt hơn như mệt mỏi, chán ăn, thiếu máu mức độ vừa và có thể kèm tăng huyết áp.

Giai đoạn 4 (Suy thận rất nặng): MLCT chỉ còn 10 - 40 ml/phút (dưới 20% so với bình thường). Bệnh nhi bị thiếu máu, tăng huyết áp nhiều và bắt đầu cần có chỉ định lọc máu.

Cuối cùng, giai đoạn 5 (Giai đoạn cuối): MLCT còn dưới 10 ml/phút. Bệnh nhi bị rối loạn nghiêm trọng các chức năng sống. Ở giai đoạn này, bắt buộc phải tiến hành lọc máu hoặc ghép thận mới có thể duy trì sự sống cho trẻ.

Phóng viên: Hiện nay, y tế Việt Nam cũng như trên thế giới đang áp dụng những phương pháp điều trị tiên tiến nào để kiểm soát bệnh, kéo dài sự sống và mang lại tia hy vọng cho các bệnh nhi?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Phác đồ điều trị phụ thuộc chặt chẽ vào từng giai đoạn bệnh. 

Ở các giai đoạn sớm (giai đoạn 1-2-3) của bệnh, việc điều trị chủ yếu là điều trị bảo tồn. Bệnh nhi cần tuân thủ chế độ ăn nhạt, hạn chế các chất làm tăng ure và creatinin máu. Trẻ em cần hạn chế lượng đạm (chỉ giữ từ 0,5 - 0,75 gram/kg/ngày), ưu tiên dùng các thực phẩm như lòng trắng trứng, sữa, khoai tây để cung cấp đạm mà không làm tăng ure máu. Ngoài ra, cần bổ sung đầy đủ vitamin, axit amin; dùng thuốc viên sắt, axit folic, B12 hoặc tiêm thuốc kích thích sinh hồng cầu (Erythropoietin) để chống thiếu máu. Lượng nước và muối (natri, kali) đưa vào cơ thể cũng phải được kiểm soát chặt chẽ để tránh phù nề và tăng huyết áp. Nếu trẻ bị phù hoặc tăng huyết áp, bác sĩ sẽ chỉ định dùng thuốc lợi tiểu và thuốc hạ áp tương ứng. 

Khi bệnh tiến triển nặng hơn, các phương pháp điều trị thay thế chức năng thận sẽ được áp dụng. Bệnh nhân có thể chạy thận nhân tạo (đòi hỏi đến viện khoảng 3 lần/tuần) hoặc dùng phương pháp thẩm phân màng bụng (thẩm phân phúc mạc - rất phù hợp với trẻ em vì có thể tự làm tại nhà, không cản trở việc đi học). 

Hiện nay, kỹ thuật y tế tại Việt Nam đã phát triển mạnh, cho phép nhiều trung tâm thực hiện thành công phương pháp ghép thận - được xem là giải pháp tối ưu nhất để mang lại cuộc sống sinh hoạt bình thường cho bệnh nhi. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn là tìm được nguồn thận hiến phù hợp

Phóng viên: Khi cầm trên tay tờ kết quả chẩn đoán con mình mắc suy thận mạn, câu hỏi đầy xót xa và ám ảnh nhất mà các bậc cha mẹ thường đặt ra là: “Con sẽ gắn bó với cuộc đời này được bao lâu nữa?”. Dưới góc độ khoa học và với kinh nghiệm của mình, ông giải đáp nỗi trăn trở này như thế nào?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Hiện nay, hoàn toàn không có một quy định hay giới hạn cứng nhắc nào về thời gian sống của bệnh nhân suy thận mạn. Ngay cả khi bệnh đã bước sang giai đoạn cuối, y học hiện đại vẫn cung cấp rất nhiều phương pháp điều trị thay thế như chạy thận nhân tạo, thẩm phân phúc mạc (lọc màng bụng) hay ghép thận. 

Nhiều trẻ em mắc suy thận mạn vẫn có thể tiếp tục học tập, sinh hoạt và phát triển tương đối bình thường. Quan trọng nhất là phát hiện sớm, điều trị đúng phác đồ và kiểm soát tốt các yếu tố làm bệnh tiến triển nặng hơn. Nếu duy trì được ở các giai đoạn sớm của bệnh thì tiên lượng sẽ khả quan hơn rất nhiều.

Phóng viên: Không chỉ phải đối mặt với phác đồ điều trị nghiêm ngặt, tuổi thơ của các em còn bị gián đoạn. Theo Giáo sư, chất lượng cuộc sống của các bệnh nhi đang bị tác động ra sao bởi căn bệnh này?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Suy thận mạn ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống của trẻ. Trước hết là sự phát triển thể chất, nhiều bệnh nhi có chiều cao thấp hơn so với các bạn cùng trang lứa, cơ thể còi cọc và thường xuyên mệt mỏi. Bên cạnh đó, việc điều trị kéo dài cũng ảnh hưởng đến việc học tập và tâm lý của trẻ. Tình trạng mệt mỏi dai dẳng do bệnh tật và tác dụng phụ của các loại thuốc khiến trẻ tiếp thu bài kém, học hành sa sút. Ở một số bệnh nhi bị suy thận mạn ở giai đoạn nặng, cần phải mang theo túi thẩm phân phúc mạc hoặc thường xuyên phải nghỉ học để đến bệnh viện chạy thận khiến trẻ dễ sinh tâm lý tự ti, mặc cảm với bạn bè.

Ngoài ra, căn bệnh còn tạo ra gánh nặng lớn đối với gia đình, cả về tâm lý lẫn kinh tế, bởi việc điều trị và chăm sóc lâu dài đòi hỏi nhiều thời gian và chi phí.

Phóng viên: Cuộc chiến với suy thận mạn là một hành trình dài đằng đẵng, đòi hỏi sự kiên cường bền bỉ của cả bệnh nhi lẫn gia đình. Trước khi khép lại cuộc trò chuyện, GS có lời động viên nào muốn gửi gắm đến các em và những bậc làm cha làm mẹ đang ngày đêm đồng hành cùng con trong cuộc chiến này?

GS. TS. BS Nguyễn Ngọc Sáng: Suy thận mạn là một bệnh lý mạn tính, đồng nghĩa với việc chúng ta phải chấp nhận "sống chung với lũ". Tuy nhiên, các bậc phụ huynh và bệnh nhi hoàn toàn có quyền giữ tinh thần lạc quan. Với nền y học hiện đại của nước nhà, suy thận không phải là một "bản án tử" ngay lập tức như nhiều căn bệnh ác tính khác. Bệnh nhi hoàn toàn có thể duy trì cuộc sống kéo dài, học tập, làm việc và cống hiến bình thường. Điều kiện tiên quyết là gia đình cần kiên trì tuân thủ điều trị, theo dõi sát sao để bảo tồn chức năng thận tốt nhất, giữ bệnh ổn định ở giai đoạn đầu và ngăn chặn nguy cơ chuyển biến sang giai đoạn nặng hơn.

Xin chân thành cảm ơn GS.TS.BS Nguyễn Ngọc Sáng về những chia sẻ trên!