Dệt hồn di sản trong từng đường kim mũi chỉ

(Sóng trẻ) - Từ nền tảng thiết kế đồ họa, nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm chọn thêu, đặc biệt là textile art (nghệ thuật tạo hình từ sợi vải) như một con đường nghệ thuật riêng. Qua từng sợi chỉ, chị kiên trì kết nối những giá trị văn hóa với nhịp sống đương đại.

Nghệ sĩ thêu Phạm Ngọc Trâm (42 tuổi) tốt nghiệp ngành Đồ họa tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 2006, đồng thời có hơn 15 năm nghiên cứu và thực hành trong lĩnh vực textile art, đặc biệt là các kỹ thuật thêu và nhuộm cổ. Hiện sống và làm việc tại Hội An (Đà Nẵng), chị phát triển nghề hướng tiếp cận cá nhân, đặt thêu trong mối liên hệ với nghệ thuật đương đại và di sản văn hóa.

PV: Được biết, chị làm quen với thêu từ khi còn rất nhỏ, nhưng để theo đuổi thêu một cách nghiêm túc chắc hẳn là một quyết định, một hành trình dài. Chị có thể chia sẻ về hành trình đến với nghề thêu và quyết định gắn bó lâu dài không?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Tôi đến với thêu một cách tự nhiên qua lời dạy của bà và mẹ. Ban đầu, đó là bài học về nữ công gia chánh, nhưng với tôi, thêu chưa bao giờ chỉ dừng lại ở mức “học cho biết”. Tôi say mê đến mức ăn ngủ cùng kim chỉ, luôn mày mò những cách đi mũi khác nhau và hình thành thói quen quan sát tỉ mỉ các hoa văn trên trang phục của mọi người xung quanh. Những chi tiết đó cứ tích lũy dần một cách bản năng, làm tiền đề cho hành trình sáng tạo sau này.

Đến khi vào trường mỹ thuật, việc học các căn bản tạo hình giúp tôi nhìn thêu theo một cách khác, như một ngôn ngữ tạo hình thực sự, chứ không chỉ đơn giản là một kỹ năng thủ công nữa. Và từ đó, hành trình của tôi bước sang một giai đoạn khác.

Nhưng nhìn lại, con đường này không phải là một quyết định rõ ràng ngay từ đầu, nó mang nhiều tính bản năng và sự mày mò. Chỉ đến bây giờ, khi đã đi qua một chặng rất dài, từ khoảng bốn tuổi đến bốn mươi tuổi, tôi mới nhận ra rằng thêu luôn ở đó, đồng hành cùng mình, như một kim chỉ nam và là ngôn ngữ biểu đạt gần với con người mình nhất.

PV: Cuộc sống của chị với xưởng thêu tại Hội An cùng công việc nhuộm màu từ cây cỏ đã ảnh hưởng như thế nào đến quá trình làm nghề và cảm hứng sáng tạo của chị?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Nhịp sống chậm và yên tĩnh ở Hội An tạo cho tôi một khoảng không cần thiết để suy nghĩ, để lặp lại công việc và theo đuổi điều mình thực sự quan tâm. Mười hai năm sống tại đây cũng là quãng thời gian tôi dần gắn bó hơn với thêu, chủ yếu qua quá trình tự học và thử nghiệm từ nhiều nguồn khác nhau. Với tôi, Hội An là nơi đủ tĩnh để có thể kiên trì tích lũy và đào sâu những hiểu biết về nghề.

Bên cạnh sự tĩnh lặng, nơi này cũng rất giàu về trải nghiệm sống. Những mùa đi qua, cây cỏ, con người, những tập tục văn hóa và cả những va chạm giữa các lối sống khác nhau, tất cả gần như cùng tồn tại, hiện ra rất rõ trước mắt. Nhìn ở bề mặt, Hội An có thể là một bức tranh rực rỡ, sôi động của một đô thị du lịch, nhưng khi đi sâu vào bên trong, lại có rất nhiều lớp cảm xúc, nhiều câu chuyện đời sống, nhiều tâm tư rất riêng.

Chính sự song hành đó, giữa cái tĩnh và cái động, giữa bề mặt và chiều sâu, trở thành một nguồn cảm hứng rất dồi dào cho thực hành của tôi.

PV: Với nhiều năm nghiên cứu thêu và nhuộm cổ, chị đã ứng dụng những kỹ thuật này để tiếp cận di sản qua từng họa tiết, hoa văn và chất liệu. Vậy chị thường chuyển hóa chúng vào tác phẩm của mình như thế nào?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Đối với tôi, di sản có thể được hiểu ở hai lớp rõ ràng: di sản vật thể và di sản phi vật thể.

Phần vật thể là thứ dễ nhìn thấy và dễ tiếp cận hơn, đó có thể là các họa tiết chạm khắc, những chiếc áo bào, hay các cổ vật thêu. Ở đó đã tồn tại sẵn một hệ thống về hình, về mẫu, về chất liệu và màu sắc. Ở một mức độ nào đó, người học có thể tiếp cận bằng cách sao chép, như một người học trò học từ các bậc tiền nhân.

Tuy nhiên, phần quan trọng hơn và cũng không bao giờ có thể học hết nằm ở di sản phi vật thể. Đó là cách người Việt nhìn nhận thiên nhiên, cách các cộng đồng gắn bó với nhau, và cả cách người nghệ sĩ hiểu và đối diện với chính mình. Những điều này không nằm trong một khuôn mẫu cụ thể, mà hình thành qua những hành trình dài của lịch sử, của nghệ thuật và của trải nghiệm sống qua nhiều thế hệ. Ở đó có sự mềm mại, sự nhường nhịn, có những thỏa hiệp nhưng cũng có cả đấu tranh. Tất cả tạo nên một tinh thần Việt khó gọi tên, nhưng có thể cảm nhận được.

Và tôi nghĩ, việc chuyển hóa được những yếu tố đó vào thực hành không phải là điều có thể học theo công thức. Nó đòi hỏi một quá trình mở lòng, lắng lại và cho phép mình thấm dần những tinh hoa ấy theo một cách rất tự nhiên.

PV: Điều gì khiến chị nảy ra ý muốn kết nối thêu và textile art với di sản văn hóa, đặc biệt khi đưa vào các không gian như đình làng hay dự án cộng đồng?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Tôi không nhìn thêu như một kỹ thuật hay nghề làm ra sản phẩm, mà là một phần của di sản và văn hóa. Vì vậy, khi đưa thêu vào các không gian như đình làng hay dự án cộng đồng, tôi mong nó trở thành một quá trình kết nối - nơi mọi người cùng làm, cùng kể chuyện và khơi gợi lại những ký ức, truyền thống. Đây cũng là một vai trò khác của thêu, khi nó được đặt ra khỏi chức năng vật phẩm và trở thành một phương tiện kết nối con người với nhau.

PV: Chị đã từng thực hiện nhiều dự án cộng đồng như các hoạt động nghệ sĩ lưu trú, workshop,... Vậy mỗi lần kết thúc một dự án, điều gì đáng nhớ nhất đối với chị và tạo động lực giúp chị tiếp tục theo đuổi sự nghiệp?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Điều khiến tôi nhớ nhất sau mỗi dự án cộng đồng, cũng là điều tôi trân trọng nhất là những tình cảm đọng lại. Việc tôi ngồi thêu hay chia sẻ về thêu có thể khơi gợi cảm xúc, ký ức và tạo ra sự kết nối giữa mọi người với nhau, đó là điều tác động đến tôi rất sâu sắc. 

Sau khoảng một năm làm việc khá tập trung với các dự án cộng đồng, một phần thưởng cho bản thân tôi là sự thay đổi trong cách mọi người nhìn về thêu. Nhiều bạn trẻ, cũng như những người ở các thế hệ khác nhau, dần không còn nhìn thêu chỉ như một kỹ năng truyền thống mang tính bảo tồn. Thay vào đó, họ bắt đầu nhìn thêu, và rộng hơn là textile art, như một ngôn ngữ sáng tạo, có thể linh hoạt, có thể biến đổi, và có khả năng mở ra những hướng đi mới cho tương lai, thay vì chỉ tồn tại như một giá trị được giữ nguyên trong quá khứ.

PV: Theo chị, nghệ thuật thêu Việt nói chung và textile art nói riêng có ý nghĩa như thế nào trong đời sống đương đại?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Trong một thế giới ngày càng nhanh và số hoá, những thực hành như thêu mang lại một trải nghiệm rất riêng biệt. Thêu thùa cho ta cơ hội thực hành đức tính kiên nhẫn và tỉ mỉ, chỉn chu, nhưng điều nhỏ mà lại phản ánh chiều sâu của tính cách dân tộc. 

Textile art cũng mở ra một cách nhìn mới, trong đó vải, sợi, màu nhuộm không chỉ là vật liệu, mà là nơi lưu giữ lịch sử, môi trường và văn hoá. Khi làm việc với textile art, chúng ta không chỉ tạo ra một hình ảnh, mà còn làm việc với cả một hệ sinh thái vật chất và ký ức.

PV: Nếu nhìn ở một chặng đường dài hơn, chị mong muốn nghệ thuật thêu sẽ có vị trí như thế nào trong đời sống đương đại và bản thân chị muốn tiếp tục theo đuổi, phát triển con đường này ra sao trong thời gian tới?

Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm: Trong quá trình làm nghề, bên cạnh việc nghiên cứu di sản thêu Việt Nam, tôi có cơ hội đi nhiều nơi, học hỏi và trao đổi về thêu ở cả châu Á và châu Âu. Qua đó, tôi nhận ra thêu Việt có vị trí đáng trân trọng trên bản đồ thế giới, cả về kỹ thuật lẫn giá trị văn hóa. Tuy nhiên, chúng ta vẫn còn thiếu một hệ thống lưu trữ và nghiên cứu bài bản, từ tư liệu đến không gian trưng bày.

Trong tương lai gần, tôi hy vọng có thể tổ chức những triển lãm thêu mang tính nghiên cứu sâu sắc, đặt trong câu chuyện về văn hóa và đời sống của con người ở từng vùng đất. Xa hơn, trong khoảng 5 năm tới, tôi và các cộng sự mong muốn có thể xây dựng một không gian, có thể gọi là một bảo tàng, hoặc một điểm hẹn văn hóa. Đó sẽ là một không gian mở, không chỉ dành cho nghệ nhân hay nghệ sĩ thêu, mà còn cho những người yêu di sản, yêu chất liệu, yêu lịch sử; cho những người đang tìm kiếm cảm hứng trong đời sống và cả các nhà nghiên cứu hay những người làm chính sách. 

Và tôi tin rằng, điều cốt lõi giữ cho không gian đó sống được, và có thể chạm đến người khác một cách chân thật, vẫn sẽ là tình yêu, sự say mê và niềm tin của tôi dành cho di sản thêu Việt Nam. Đó sẽ là “lõi” để mọi thứ lan tỏa.

Xin cảm ơn những chia sẻ của Nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm!