Gắn bảo tồn di sản với thực hành chuẩn xác: Hướng đi cho làng nghề truyền thống

(Sóng trẻ) - Ca trù đang đứng trước nhiều thách thức về chất lượng khi lớp nghệ nhân tinh hoa không còn nhiều; đồng thời, khán giả dần ít thưởng thức nghệ thuật này. Vì vậy, cần phải “hiểu đúng” về bản chất, phương pháp truyền dạy để không vô tình làm phai nhòa nét đặc sắc của ca trù.

Phóng viên (PV): Việc truyền dạy ca trù ngày nay có gì khác so với ngày xưa không ạ?

Nghệ nhân Hoàng Khoa: Việc truyền dạy ca trù từ xưa đến nay không khác nhau nhiều vì học ca trù không như nhiều bộ môn nghệ thuật truyền thống khác. Người muốn học ca trù sẽ phải học một thầy một trò. Từ xưa đến nay đều như vậy, thậm chí là ngày xưa ca trù không dạy cho người ngoài, chỉ dạy cho con cháu trong nhà và nếu người ngoài muốn học thì phải nhận làm con nuôi. 

Học ca trù phải học ít nhất 3 năm theo thầy thì mới bắt đầu tập tành để hát được. Đến bây giờ tôi dạy cho học trò cũng sẽ dạy một thầy một trò chứ không như một số bộ nghệ thuật truyền như hát chèo, hát chầu văn thì có thể dạy một lúc 3-4 học trò. Đây cũng là một đặc thù của nghệ thuật này.

PV: Để gìn giữ ca trù thì không chỉ cần có người học mà người học còn cần phải sống được bằng nghề. Vậy có cách nào để đưa ca trù trở về vị trí ngày xưa là mọi người có thể kiếm sống bằng ca trù không ạ?

Nghệ nhân Hoàng Khoa: Đây là một vấn đề tôi nghĩ khó mà có cơ hội đó. Để khôi phục lại một cái nghề như ngày xưa thì rất là khó, chắc là những ai tham gia giữ di sản cũng là một nhân duyên với họ. Còm về hiện trạng bây giờ các nghệ nhân còn hát ca trù còn phải sống bằng nghề khác. Tôi cũng phải sống bằng nghề khác chứ không sống được bằng ca trù. Từ thời của các cụ, các cụ cũng đã phải làm nhiều nghề khác để kiếm sống rồi, cũng có người gác đàn nhưng nhớ nghề nên sau lại vẫn đàn hát, nếu có ai học được thì sẽ truyền dạy. 

Ca trù rất hay, rất giá trị và nhân văn. Nhưng thực tế để lấy ca trù làm một nghề kiếm sống thì rất là khó. Trừ khi là các Ban ngành như Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch có động thái bảo tồn, nguồn ngân sách thì đấy gọi là tạm sống được bằng nghề. Còn để mà tự “vẫy vùng” bằng nghề thì nghề này không được.

PV: Vậy để tiếp tục gìn giữ, lan tỏa ca trù đến với các bạn trẻ thì nên đổi mới ca trù theo hướng nào?

Nghệ nhân Hoàng Khoa: Có thể lấy những âm sắc, màu sắc của ca trù đưa vào tác phẩm mới như Cố nhạc sĩ Phúc Quang đưa bài “Đêm ả đào” sáng tác theo âm hưởng ca trù. Nhưng đấy cũng là một cái rất là khó vì ca trù phải ngấm thì mới ra được cái đặc thù của ca trù. Cho nên nếu có đưa vào những tác phẩm mới thì chỉ là để người ta biết đến một phần nào đó của ca trù thôi. 

Đặc thù nghệ thuật ca trù không giống bất kì một môn nghệ thuật nào khác, là một thể loại “thính phòng” dân gian Việt Nam mà chỉ có người nào thực sự ngấm, có chiều sâu thâm niên thì mới hiểu được. Còn hát chơi thì ca trù sẽ bị lai căng.

PV: Song song với việc đào tạo ca nương, kép đàn thì nên làm gì để có thể xây dựng được một lớp khán giả yêu thích và nghe hiểu ca trù?

Nghệ nhân Hoàng Khoa: Việc này thì có 2 vấn đề. Vấn đề thứ nhất là tất cả những nghệ nhân đang thực hành di sản ca trù dù có thể đam mê, yêu thích và gắn bó với ca trù lâu năm và cũng đã đi các Liên hoan Ca trù toàn quốc, đạt được huy chương và vinh danh là nghệ nhân ưu tú, nghệ nhân nhân dân nhưng trên thực tế thì họ vẫn chưa làm được những cái chuẩn chỉ, cái gốc của ca trù. Chính vì thế nó cũng là một nguyên nhân khiến cho giới trẻ bây giờ chưa thấy được cái hay thực sự. 

Có thể một người mới nghe láng máng đâu đó bà Quách Thị Hồ thấy hay nhưng nghe đến các thế hệ nghệ nhân bây giờ hát thì tại sao lại chưa hay được như các cụ. Đây cũng là một cái mai một vì khi thế hệ nghệ nhân bây giờ bén duyên với ca trù thì thế hệ danh ca như cụ Quách Thị Hồ, cụ Phúc đã mất rồi, nên không được truyền dạy trực tiếp mà chỉ được nghe qua băng dây. Nên chưa thể cảm nhận hoàn toàn điều cốt lõi trong ca trù, nhất là phách.

Mà cái khó nhất của người hát ca trù là vừa hát vừa gõ phách. Điều này phải có nghệ nhân truyền dạy trực tiếp thì mới hát được, thậm chí là các cụ dạy cho phải mất đến 3-4 năm. Thêm nữa là ca trù không thể nuôi sống được nên thế hệ học trò sau này có thể là học nhưng chỉ học để biết hát thôi. Điều cốt lõi để họ thực hành được thì chưa chuẩn lắm. Nên khi hát đến tai người nghe, ca trù bây giờ chưa đạt được như các cụ, khiến người nghe chỉ có cảm giác nó khó thôi. Còn nếu hát được như các cụ thì có thể người nghe vẫn cảm thấy khó nhưng trong cái khó còn có cái hay. 

Vấn đề thứ hai là giới trẻ bây giờ chỉ tiếp xúc với ca trù qua mạng xã hội thôi nên người ta cũng chỉ hiểu đây là một nét văn hóa thôi chứ để mà người ta xuất hiện một điều gì đó rồi đam mê, theo đuổi ca trù là rất khó. Đây là một vấn đề nan giải trong việc truyền dạy cũng như bảo tồn. 

PV: Việc thiếu vắng không gian ca trù có là một nhân tố khiến ca trù dần mất vị thế ngày xưa không ạ?

Nghệ nhân Hoàng Khoa: Văn hóa đình làng ở Bắc Bộ mình thì còn rất là nhiều mà không gian hát ca trù là ở đình nên tôi nghĩ không gian để hát ca trù không phải là không có, vẫn đáp ứng được. Nhưng ca trù có được thực hành ở đó không mới là vấn đề cấp thiết.

PV: Vậy theo nghệ nhân, cần có những chính sách gì để ca trù tiếp tục được sống với đời sống văn hóa hiện nay ạ?

Nghệ nhân Hoàng Khoa: Tôi nghĩ chúng ta cần có một quy trình cụ thể. Nếu ca trù mà mình làm ào ào như cung thiếu nhi tuyển sinh học múa, học đàn thì rất khó để truyền dạy. Muốn thực sự bảo tồn và gìn giữ ca trù thì phải có chính sách tuyển sinh cụ thể. Như trong một trường học, rất nhiều em yêu thích nhưng không phải em nào cũng có tố chất để học được. 

Như con gái tôi nếu không có tố chất thì tôi cũng không thể dạy. Và cứ dạy ào ào thì có thể là vô hình chung mình đang “giết” di sản chứ không phải bảo tồn. Bảo tồn mà mình lấy di sản ra làm bừa thì là phá hoại. Bảo tồn là mình có thể dạy ra số lượng không nhiều nhưng làm sao mà người học trò ấy phải thực hành đúng di sản đó để làm sao người nghe biết ca trù là ca trù, phách là phách chứ không phải nghe ca trù là ra hát văn, hát chèo.

PV: Xin cảm ơn nghệ nhân với những chia sẻ sâu sắc về nghệ thuật ca trù!