Nhà báo Phùng Huy Thịnh: “Hãy già từ lúc trẻ để làm báo thật tốt”

(Sóng trẻ) - “AI chỉ tổng hợp thông tin, còn nhà báo luôn cảm nhận được nhân vật và cuộc sống”, nhà báo Phùng Huy Thịnh khẳng định khi chia sẻ về tương lai của nghề báo trong thời đại trí tuệ nhân tạo. 

Nhà báo Phùng Huy Thịnh (sinh năm 1953, tại huyện Gia Lâm, Hà Nội) là một nhà báo, phóng viên chiến trường bước ra từ “chảo lửa” Thành cổ Quảng Trị. Trước đó, ông là một chàng sinh viên Khoa Văn của trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Nhà báo Phùng Huy Thịnh thuộc thế hệ sinh viên “xếp bút nghiên ra trận”, chiến đấu bảo vệ nền hòa bình, độc lập của đất nước.

Phóng viên (PV): Xin chào nhà báo Phùng Huy Thịnh! Năm 1971, từ giảng đường Đại học Tổng hợp, ông khoác ba lô vào chiến trường Quảng Trị. Nhìn lại quyết định lớn lao của tuổi đôi mươi ấy, đâu là những khó khăn, thử thách khắc nghiệt nhất mà ông phải đối mặt lúc bấy giờ?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Thời điểm đó, tôi và đồng đội gặp rất nhiều khó khăn, thiếu thốn. Những người lính sinh viên như chúng tôi khi xếp bút nghiên lên đường đánh giặc cứu nước phải đối mặt với cảnh ăn khoai, ngô, sắn,... cứng đến mức gãy răng, sống trong môi trường rừng núi ướt át, mồ hôi nhễ nhại, bị cháy rận hành hạ suốt 6 tháng ròng. Chúng tôi phải khiêng vác nòng cối nặng hơn một tạ, đế cối tạ trên những cung đường rừng núi đá tai mèo hiểm trở, chân tay trầy xước, máu me bê bết, mệt đến mức phải dựa vào ba lô để chợp mắt vài giây khi đang đi bộ. 

Tôi từng phải tận mắt chứng kiến 3 đồng đội hy sinh khi đang cùng ăn cơm, tự tay chôn cất bạn bè và sống sót nhờ sự che chở của thi thể đồng đội. Thời kỳ đầu, vì là những người lính sinh viên trí thức nên chúng tôi còn thường bị hoài nghi. Tôi đã phải không ngừng chứng minh năng lực bản thân để được các chính ủy trung đoàn nể trọng và giao nhiệm vụ.

Khi làm phóng viên mặt trận, tôi phải hoạt động độc lập, tự mình tìm kiếm thông tin, viết bài giữa chiến trường. Mỗi thông tin gửi đi đều là kết quả của việc đi bộ hàng cây số hoặc truyền tin qua máy vô tuyến điện đầy rủi ro. 

PV: Có khoảnh khắc tác nghiệp nào cận kề sinh tử khiến ông nhớ mãi vì vừa phải bảo toàn được tính mạng, vừa đảm bảo đưa được thông tin, hình ảnh quý giá ra mặt trận?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Tôi vẫn nhớ ngày đó, nếu tôi muốn đi từ bờ vào Chiến khu Ba Lòng - khu của quân đoàn bộ để đi xuống các đơn vị thì tôi phải hành quân nửa ngày hoặc một ngày. Đôi khi, tôi được cấp cho chiếc xe đạp Phượng Hoàng Nam nhưng xe lại không có phanh. Khi vào rừng, xông pha vào các trận địa để tác nghiệp, tôi thường đi một mình, mang theo một khẩu AK54 và hai quả lựu đạn đạn chày. Tôi đeo thêm chiếc máy ảnh, cùng bút và giấy. 

Mỗi khi đi một mình như vậy, thi thoảng tôi sẽ gặp thám báo đi trinh sát. Đường rừng vốn nhỏ hẹp, tôi phải nhanh chóng rút lựu đạn ném về phía trước rồi vội vàng chạy, bởi vì trinh sát và phóng viên mặt trận khi đó không có quyền chiến đấu mà chỉ có thể tự vệ thôi. Mục tiêu của phóng viên mặt trận là phải giữ an toàn để thực hiện những nhiệm vụ khác quan trọng hơn. 

PV: Nếu như người làm báo của thế hệ trước phải đối mặt với "mưa bom, bão đạn" để tác nghiệp, mang tin tức về cho quần chúng, nhân dân thì người làm báo ngày nay đang phải đối mặt với những thách thức như thế nào?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Người làm báo hiện tại cũng phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức. Khó khăn đầu tiên đến từ việc sáp nhập, tinh gọn bộ máy nhà nước. Nhiều cơ quan phải giải thể, hoặc hợp nhất với một cơ quan khác. Thách thức tiếp theo tới từ sự phát triển của mạng xã hội. Nhà báo không làm được điều gì mới mẻ, độc đáo và sâu sắc hơn mạng xã hội tức là chúng ta đang “chịu thua” mạng xã hội. 

PV: Như ông chia sẻ, báo chí hiện nay đang phải cạnh tranh với sự phát triển thông tin trên mạng xã hội, nơi công chúng chưa xác định được tin thật và tin giả. Trong bối cảnh đó, nhà báo, phóng viên cần làm gì để nền Báo chí Cách mạng giữ được vị thế trong lòng công chúng? 

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Khi đứng trước một thông tin trên mạng xã hội, người làm báo cần có sự nhạy bén, nhanh chóng và phải biết sử dụng tư duy phản biện. Nền Báo chí Cách mạng nước ta hoạt động với dòng chủ lưu là sự thật, là trách nhiệm với quốc gia. Vì vậy, nhà báo phải có sự so sánh, tìm đọc những bài phân tích chuyên sâu và tìm hiểu, nghiên cứu xem lịch sử đã ghi lại những gì.

Thời của tôi khi còn hoạt động báo chí trên mặt trận, chúng tôi không có internet, nên muốn có được thông tin là phải đi bằng chân, phải nghe bằng tai và phải nhìn bằng mắt. Nhiều khi viết xong một tin, chúng tôi phải chạy mấy cây số để gửi về tòa soạn hay đọc qua máy vô tuyến điện. Vì vậy, mỗi chữ nhà báo viết ra nó đều có sức nặng, có máu và nước mắt trong đó.

Hiện tại, các nhà báo sở hữu chiếc điện thoại thông minh có thể nắm được thế giới thông tin rộng lớn trong tay. Nhưng chính vì thế, nhà báo ngày nay càng phải cẩn thận để không rơi vào tình trạng nhiễu loạn thông tin. Những hành vi chống phá ngày nay càng trở nên tinh vi. Những thế lực đó không dùng súng đạn trực diện như mà họ sử dụng văn hóa, những diễn đàn trên mạng xã hội để “bẻ cong” tư duy của giới trẻ. Nếu người làm báo trẻ nói riêng và thế hệ trẻ nói chung không có đủ tỉnh táo, nhận thức, không có cái đầu lạnh và trái tim nóng, chúng ta rất dễ rơi vào bẫy của chúng.

Những người làm báo của đất nước cần hiểu rõ cội nguồn, hiểu rõ giá trị của hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng bao nhiêu xương máu của thế hệ đi trước. Chính vì vậy, chúng ta không được để những luận điệu xuyên tạc làm vẩn đục tư duy của mình. Hãy tự mình kiểm chứng, hãy đọc nhiều, đọc kỹ và luôn giữ vững bản lĩnh chính trị. Đó mới là làm báo, đó mới là yêu nước.

PV: Vậy làm thế nào để nhà báo vừa giữ được sự nhanh nhạy, vừa đảm bảo tính khách quan và chiều sâu của Báo chí Cách mạng, thưa ông?  

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Bản chất nền báo chí của nước ta là Báo chí Cách mạng. Vì vậy, thứ nhất, báo chí vẫn tiếp tục phát huy được tính khách quan, chân thực đời sống xã hội. Từ đó, quần chúng nhân dân vừa có thể nắm bắt thông tin, vừa có những bài học kinh nghiệm cho riêng mình. Đứng trước những suy nghĩ, hành vi sai trái, không phù hợp với thuần phong mỹ tục, nhà báo vẫn chỉ ra được cái sai và đưa ra được hướng xử lý. 

Thứ hai, báo chí vẫn tiếp tục tìm những cái đề tài có lợi cho cộng đồng để phản ánh. Báo chí vẫn phản ánh những tiếng nói đúng bằng ngôn từ sắc sảo, mạch lạc để người đọc học cách phân biệt đâu là tiếng nói kích động, đâu là tiếng nói sai sự thật, đâu là tiếng nói ngây thơ mà ra.

Tuy nhiên, tôi nhận thấy vẫn còn một số nhà báo có năng lực nhận thức, kỹ năng nghiệp vụ chưa tốt, khi chưa nắm rõ được những chức năng và nguyên tắc cơ bản của báo chí. Ví dụ, khi đưa tin về một sự kiện, nhiều nhà báo vẫn bị rơi vào tình trạng bình luận, nhận xét quá nhiều, làm mất đi tính khách quan của sự kiện, vấn đề trong khi bản chất của tin là chỉ cần đưa những nội dung, diễn biến của sự kiện. Đây chính là điều báo chí cần nhà báo phải rất tinh tường.

Vì vậy, nhà báo phải rất giỏi tiếng Việt để nâng được tầm những thông tin mình cung cấp tới độc giả. Bên cạnh đó, các bạn cần có hệ thống kiến thức rất uyên bác, đa dạng và phải luôn thật tỉnh táo. Các bạn nhà báo trẻ ngày nay rất giỏi kỹ thuật số, nhưng cần phải lưu ý, tuyệt đối đừng nghe nguồn thông tin từ một bên mà cần nghe từ hai hoặc nhiều bên. Nhà báo cần tốc độ nhưng không nên quá vội vàng mà phải  từ từ để nhìn nhận, kiểm chứng vấn đề. 

PV: Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần thay thế nhiều khâu trong quy trình làm báo, khiến không ít người trẻ sa đà vào sự tiện lợi mà bỏ quên tư duy sáng tạo. Theo ông, đâu là kỹ năng mà một nhà báo trẻ cần xây dựng để giữ vững giá trị nhân văn và bản sắc cá nhân trong tác phẩm báo chí của mình? 

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Theo tôi, nhà báo ở Việt Nam cần phải giỏi Tiếng Việt. Về bản chất, tiếng Việt là một ngôn ngữ đẹp. Trong khi đó AI lại đang làm cho tiếng Việt của trở nên phức tạp. Tôi có thử sử dụng và nhận thấy AI khi viết tiếng Việt thường xuyên mắc lỗi ngữ pháp và dùng từ không phù hợp ngữ cảnh, cách ngắt, nghỉ hay dấu chấm, dấu phẩy đặt còn sai vị trí. 

Vì vậy, để xây dựng được giá trị nhân văn và bản sắc cá nhân trước trí tuệ nhân tạo, người làm báo ở Việt Nam cần phải trau dồi vốn tiếng Việt của mình ngày càng phong phú. Không chỉ ngôn từ mà cách diễn đạt cũng cần phong phú và giữ được tinh thần người Việt. 

Bên cạnh đó, nhà báo cần phải biết dấn thân, xông pha vào mặt trận tin tức, đi đến hiện trường để cập nhật thì mới dần hình thành kinh nghiệm làm nghề. Khi có kinh nghiệm, mình sẽ phát hiện được những chi tiết đắt giá, riêng biệt mà chỉ có nhãn quan tinh tường của mình mới nhìn ra điều đó. 

Đôi khi lời nói nhân vật nói ra là vui nhưng đôi mắt của họ không thể hiện điều đó. Đó cũng chính là thông tin nhà báo có thể nhìn nhận ra mà AI không thể làm được. 

PV: Thưa ông, hiện nay, nhiều người đang có quan điểm rằng AI có khả năng thay thế hoàn toàn vai trò của nhà báo trong việc sản xuất nội dung. Ông có nghĩ rằng AI có thể là một mối đe dọa, hay thực chất nó chỉ là một thử thách buộc nhà báo phải trở nên sắc sảo và bản lĩnh hơn?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Tôi không cho rằng AI có thể thay thế nhà báo. Đó chỉ là một phương tiện, một công cụ hỗ trợ. Bản chất, AI chỉ đang tổng hợp lại thông tin từ những nguồn sẵn có chứ không thể biết được những cảm xúc, suy nghĩ thật sự của con người. Tôi khẳng định AI không giải quyết được tất cả vấn đề mà chỉ có thể giải quyết được những mặt ngoài. Còn thứ mà con người hơn AI là ở chiều sâu, đôi khi chúng ta phải có những cái chữ mà thể hiện tình cảm mặc dù ta rất khách quan.  

PV: Trước làn sóng “tin thật, tin giả” bủa vây cùng nỗi lo sẽ bị AI thay thế, ông đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của bản lĩnh tính chính trị và tư duy lý luận của một người làm báo hiện nay?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Tôi quan niệm rằng “Là một người làm báo, các bạn hãy già từ lúc trẻ”. Theo tôi, nhà báo cần nắm vững kiến thức lý luận và có bản lĩnh chính trị thật tốt song song với việc trau dồi kỹ năng nghiệp vụ. Bản lĩnh chính trị làm cho mình xác định được Nhà nước, chế độ mình đang cống hiến, bảo vệ và trân trọng. Nhà báo cần phải tiếp xúc nhiều với những người hoạt động trong lĩnh vực chính trị, những người có công với Tổ quốc để nghe và tìm hiểu. Người làm báo trẻ thì càng cần phải quan tâm đến những lời răn dạy của cha ông đi trước truyền lại bởi những lời đó vừa có lý, vừa có tình. 

PV: Quan sát các nhà báo trẻ hiện nay, ông đánh giá thế nào về kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghiệp vụ của họ trong môi trường thông tin số hóa đầy áp lực?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Tôi thấy nhiều nhà báo trẻ có trình độ chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ tốt nhưng vẫn có một số trường hợp còn cần phải rèn luyện nhiều. Tôi thấy rằng, trong môi trường số, các nhà báo trẻ đang dần khẳng định những phẩm chất tốt đẹp của người làm báo. Các bạn đã có một cái nhìn đa chiều, biện chứng thay vì phủ nhận một số vấn đề một cách cực đoan. 

Với các vấn đề sai trái, các nhà báo đã biết mạnh dạn gạt bỏ. Đồng thời, các bạn trẻ đã biết kế thừa và đề cao những giá trị nhân văn, công bằng. Đối với nhà báo, sứ mệnh không chỉ là phản ánh thực tại, mà còn là chung tay loại trừ những bất công để hướng tới một xã hội minh bạch, tử tế và phát triển bền vững. 

PV: Theo ông, thế hệ nhà báo trẻ đã kế thừa được những tư duy làm nghề gì từ các nhà báo đi trước và đang làm tốt hơn những gì mà thế hệ của ông ngày xưa từng gặp hạn chế?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Tôi thấy rằng các nhà báo trẻ hiện nay luôn có chí tiến thủ và nắm bắt vấn đề rất nhanh. Các bạn đều mong muốn ngày càng tiến bộ trong chuyên môn. Trên cơ sở này, họ tiếp thu những kiến thức chuyên môn của thế hệ đi trước rất tốt. Họ luôn không ngừng học hỏi kinh nghiệm của những người đi trước. Tuy nhiên, yếu tố kinh nghiệm của nghề báo phải được trải nghiệm qua tình huống thực tế. Từ đó, lớp trẻ sẽ tự mình rút ra và dần dần bồi đắp nên, tạo cho chính mình những năng lực, bí kíp làm nghề mà chỉ riêng mình mới có. Ngoài ra, các bạn còn có những năng lực thẩm mỹ riêng, biết xây dựng cho chính mình những năng lực cảm thụ riêng biệt trước thực tế đời sống. 

Các bạn trẻ có độ nhanh nhạy nhất định với các thông tin trên mạng xã hội, sử dụng và ứng dụng công nghệ số vào tác phẩm báo chí như video, đồ họa giúp cho bài viết chân thực, khách quan hơn. Các bạn có những kỹ năng đa phương tiện như: quay, chụp, dựng phim, thiết kế, … Đó là những thế mạnh các bạn đã làm tốt hơn thế hệ đi trước.

PV: Cuối cùng, ông có lời khuyên gì muốn gửi gắm đến các thế hệ nhà báo trẻ hiện nay nhân dịp kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam?

Nhà báo Phùng Huy Thịnh: Tôi hoạt động báo chí được 52 năm. Chúc các nhà báo luôn có nhiều sức khỏe, giàu cái nhìn tinh tường, nhận thức nhạy bén về những điều đang nổi bật hiện nay của xã hội cũng như tương lai sâu xa của đời sống cộng đồng chúng ta. Các bạn hãy gắng trau dồi, phấn đấu để có hệ thống tri thức đa dạng, rộng rãi; có vốn tiếng Việt và cách diễn đạt cực kỳ phong phú. Thứ ba, hãy là nhà báo có bản lĩnh chính trị đến mức có thể thuyết phục được rất nhiều đối tượng trong số các đối tượng thưởng thức những điều các bạn phản ánh. 

PV: Xin cảm ơn những chia sẻ của nhà báo Phùng Huy Thịnh. Chúc ông luôn có thật nhiều sức khỏe, luôn giữ vững ngọn lửa nhiệt huyết và mãi là tấm gương sáng để thế hệ các nhà báo noi theo trên con đường sự nghiệp sau này.