Những sai lầm người mới làm báo thường mắc phải

(Sóng trẻ) - Nhiều phóng viên trẻ khi bước vào nghề, dù giàu nhiệt huyết, vẫn dễ mắc những lỗi cơ bản trong tư duy và kỹ năng làm báo.

Phóng viên đã có cuộc trao đổi với nhà báo Trần Đình Thảo, nguyên Phó Trưởng ban Biên tập tin Trong nước (Thông tấn xã Việt Nam), người có nhiều năm công tác trong lĩnh vực báo chí, nhằm làm rõ những vấp váp thường gặp của phóng viên trẻ, đồng thời chỉ ra những nguyên tắc cần được hình thành ngay từ những bước đầu vào nghề.

PV: Thưa ông, thực tế có nhiều phóng viên trẻ khi mới vào tòa soạn dù rất tâm huyết nhưng vẫn gặp khó khăn trong khâu biên tập. Theo ông, những lỗi cơ bản nào thường xuất hiện trong giai đoạn đầu này?

Nhà báo Trần Đình Thảo: Vấn đề đầu tiên là các bạn chưa hình thành được tư duy cấu trúc của một tác phẩm báo chí. Khi viết, các bạn thường nhìn sự việc theo trình tự mình thu thập được, chứ chưa biết tổ chức lại thông tin theo logic báo chí, tức là cái gì quan trọng phải đặt lên trước, cái gì bổ trợ thì để phía sau. Vì vậy bài viết dễ rơi vào tình trạng kể lại diễn biến thay vì làm nổi bật vấn đề.

Thứ hai là khả năng xử lý và làm chủ thông tin còn yếu. Nhiều bạn có rất nhiều tư liệu nhưng không biết chọn cái nào là chi tiết có giá trị, cái nào có thể lược bỏ dẫn đến việc đưa quá nhiều chi tiết vụn vặt khiến bài bị loãng, trong khi chi tiết đắt giá thì lại chưa được khai thác đến nơi đến chốn.

Ngoài ra, tôi thấy một hạn chế khá rõ là về ngôn ngữ báo chí. Một số bạn vẫn viết theo thói quen văn nói hoặc văn học, câu dài, cảm tính, thiếu tính thông tin. Báo chí đòi hỏi sự rõ ràng, chính xác và tiết chế. Khi những yếu tố này chưa đạt, bài buộc phải chỉnh sửa nhiều. Điều này là bình thường trong giai đoạn đầu, nhưng nếu không nhận ra để điều chỉnh thì sẽ khó tiến bộ.

PV: Theo ông, những sai lầm nào thường bị xem là ‘nhỏ’ nhưng lại có thể ảnh hưởng lâu dài đến uy tín nghề nghiệp?

Nhà báo Trần Đình Thảo: Sai lầm lớn nhất nhưng lại hay bị xem nhẹ là không kiểm chứng thông tin đến cùng. Có bạn nghĩ rằng chỉ cần một nguồn ‘có vẻ đáng tin’ là đủ, nhưng trong báo chí, ‘có vẻ’ là chưa đủ. Thông tin phải được đối chiếu, kiểm tra từ nhiều phía, đặc biệt là những thông tin nhạy cảm hoặc có khả năng gây hiểu lầm.

Một vấn đề khác là sự cẩu thả trong chi tiết. Ví dụ như viết sai tên nhân vật, nhầm chức danh, sai số liệu hoặc địa danh. Những lỗi này không phải do thiếu năng lực mà do thiếu sự cẩn trọng. Nhưng đối với người đọc, họ không phân biệt lý do, họ chỉ nhìn vào kết quả và đánh giá độ tin cậy của bài báo.

PV: Ông có thể chia sẻ một tình huống thực tế mà sai lầm của phóng viên trẻ đã dẫn đến hệ quả đáng tiếc?

Nhà báo Trần Đình Thảo: Tôi từng gặp một trường hợp phóng viên trẻ lấy thông tin từ một bài đăng trên mạng xã hội, thấy nhiều người chia sẻ nên cho rằng thông tin đó đáng tin cậy. Tuy nhiên, bạn ấy không kiểm chứng lại với các nguồn chính thức hoặc nhân vật liên quan. Khi bài được đăng tải, sau đó phát hiện thông tin có chi tiết không chính xác và phải đính chính.

Ở đây, vấn đề không chỉ nằm ở việc sai một thông tin, mà là quy trình làm việc đã bị rút ngắn một cách chủ quan. Việc đính chính là cần thiết, nhưng nó luôn đi kèm với việc giảm sút niềm tin của độc giả. Và trong nghề báo, niềm tin là thứ rất khó xây dựng nhưng lại dễ mất đi.

Tình huống đó cho thấy một điều rất rõ: tốc độ không thể thay thế cho quy trình. Nếu bỏ qua bước kiểm chứng, thì rủi ro sai sót là điều gần như chắc chắn.

PV: Ngoài kỹ năng nghiệp vụ, người trẻ còn thường mắc sai lầm gì trong cách ứng xử tại môi trường báo chí?

Nhà báo Trần Đình Thảo: Tôi cho rằng nhiều bạn trẻ chưa thực sự hiểu rằng làm báo là một nghề mang tính quan hệ rất cao. Khi làm việc với nguồn tin, nếu không có sự khéo léo, tôn trọng và chuyên nghiệp, thì rất khó để xây dựng niềm tin lâu dài. Có những nguồn tin ban đầu rất cởi mở, nhưng nếu phóng viên làm việc thiếu tinh tế, họ sẽ không hợp tác nữa.

Trong nội bộ tòa soạn, việc tiếp nhận góp ý cũng rất quan trọng. Có bạn coi việc bị sửa bài là bị phủ nhận, nên dễ nảy sinh tâm lý tiêu cực. Nhưng thực tế, biên tập là một phần không thể tách rời của quy trình làm báo. Người viết cần nhìn nhận đó là sự hỗ trợ để bài tốt hơn.

PV: Nếu phải đưa ra một nguyên tắc quan trọng nhất để người mới tránh sai lầm, ông sẽ nhấn mạnh điều gì?

Nhà báo Trần Đình Thảo: Tôi vẫn luôn nói với các bạn trẻ rằng nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với từng chi tiết mình viết ra. Khi một bài báo được đăng tải, nó không còn là sản phẩm cá nhân nữa mà trở thành thông tin công chúng.

Nếu người làm báo dễ dãi với thông tin, thì hậu quả không chỉ dừng lại ở một bài viết sai, mà còn ảnh hưởng đến nhận thức của người đọc. Vì vậy, trách nhiệm nghề nghiệp phải được đặt lên hàng đầu. Khi giữ được nguyên tắc này, các bạn sẽ tự điều chỉnh được rất nhiều hành vi trong quá trình tác nghiệp.

PV: Ông có lời nhắn nhủ nào dành cho những người trẻ mới bước vào nghề báo?

Nhà báo Trần Đình Thảo: Người trẻ khi vào nghề thường có nhiệt huyết, đó là điều rất đáng quý. Nhưng chỉ nhiệt huyết thôi là chưa đủ. Các bạn cần kiên trì với quá trình rèn luyện, chấp nhận việc bị sửa bài, bị góp ý và thậm chí là mắc sai lầm.

Quan trọng là sau mỗi lần như vậy, các bạn rút ra được điều gì. Nếu giữ được tinh thần học hỏi, thái độ cầu thị và đạo đức nghề nghiệp, thì theo thời gian, các bạn sẽ hình thành được bản lĩnh làm nghề. Khi đó, những sai lầm ban đầu sẽ trở thành kinh nghiệm, chứ không còn là rào cản nữa.

Những chia sẻ từ nhà báo Trần Đình Thảo cho thấy, hành trình bước vào nghề báo của người trẻ không chỉ là quá trình rèn luyện kỹ năng viết hay khai thác thông tin, mà còn là quá trình hình thành tư duy nghề nghiệp và trách nhiệm với xã hội. Những sai lầm tưởng chừng nhỏ như thiếu kiểm chứng, cẩu thả trong chi tiết hay thiếu chủ động trong tác nghiệp, nếu lặp lại và không được điều chỉnh kịp thời  ảnh hưởng lâu dài đến uy tín cá nhân cũng như chất lượng sản phẩm báo chí.

Trong bối cảnh môi trường truyền thông số phát triển nhanh, áp lực về tốc độ và cạnh tranh thông tin ngày càng lớn, mỗi sai sót không chỉ dừng lại ở phạm vi một bài viết mà còn có thể lan rộng, tác động đến niềm tin của công chúng. Điều này đòi hỏi phóng viên trẻ không chỉ nhanh nhạy mà còn phải thận trọng, không chỉ năng động mà còn phải chuẩn mực trong từng chi tiết.

Từ thực tế đó, việc chấp nhận bị sửa bài, sẵn sàng lắng nghe góp ý và kiên trì hoàn thiện bản thân trở thành yếu tố then chốt để người trẻ trưởng thành trong nghề. Khi giữ vững nguyên tắc kiểm chứng thông tin, ý thức trách nhiệm và tinh thần cầu thị, những vấp váp ban đầu sẽ không còn là rào cản, mà trở thành nền tảng để mỗi phóng viên trẻ từng bước xây dựng bản lĩnh nghề nghiệp và khẳng định vị trí của mình trong môi trường báo chí chuyên nghiệp.