Sống lại ký ức Vị Xuyên qua lăng kính nghệ thuật của NSƯT Phạm Lê Nam

(Sóng trẻ) - Giữa nhịp sống hối hả, NSƯT Phạm Lê Nam chọn lối đi riêng khi đánh thức ký ức Vị Xuyên qua “Xuân này con đã về”, tạo nên một vở kịch thu hút khán giả.

NSƯT Phạm Lê Nam không chỉ là một đạo diễn tài năng mà còn là Trung tá, Phó Giám đốc Điện ảnh Công an Nhân dân. Với nhiều phim tài liệu về biên giới, anh dành tâm huyết cho dự án “Xuân này con đã về” nhằm tái hiện ký ức bi tráng về mặt trận Vị Xuyên. Bằng ngôn ngữ “kịch phim” độc đáo và sự tham gia của Dám Sống Team, tác phẩm trở thành cuộc đối thoại liên thế hệ, tái hiện chiến tranh khốc liệt với góc nhìn đầy nhân văn.

Tiếng gọi từ ký ức

Với NSƯT Phạm Lê Nam, Vị Xuyên không chỉ là một địa danh chiến sự, mà là một phần máu thịt của gia đình. Động lực thực hiện dự án này bắt nguồn từ liệt sĩ Lê Văn Phương - chú ruột của vợ anh, người đã nằm lại tại Hang Dơi, Thanh Thủy vào năm 1987.

Suốt nhiều năm, anh vẫn về giỗ chú nhưng chưa bao giờ thực sự “chạm” vào nỗi đau ấy cho đến chuyến công tác Hà Giang năm 2014. Đứng trước suối Hang Dơi, nghe vợ khẽ bảo: “Chú em ngày xưa hy sinh ở đây”, anh bàng hoàng nhận ra mình đã từng quá vô tâm. “Lúc chú hy sinh, tôi mới 13 - 14 tuổi, tôi cứ nghĩ Việt Nam hòa bình lâu rồi, không còn đánh nhau, hy sinh nữa. Sau này mới phát hiện ra cuộc chiến ấy gần mình thế nào”, anh tâm sự.

Mười năm ròng rã thực hiện các phim tài liệu như “Một tấc đất không lùi” hay “Gửi những dòng sông tặng đồng đội tôi”, đạo diễn Phạm Lê Nam nhận ra điện ảnh tài liệu đơn thuần là chưa đủ để chuyển tải trọn vẹn phần “hồn”. Anh khao khát một hình thức biểu đạt mạnh mẽ hơn để những liệt sĩ không trở về có thể “gửi lời lại dương gian”.

Khi “thánh đường” kịch nghệ giao thoa cùng màn bạc điện ảnh

Thay vì đi theo lối mòn của những vở kịch chiến tranh truyền thống, đạo diễn Phạm Lê Nam đã táo bạo thử nghiệm hình thức Kịch kết hợp với Phim. Anh quyết định sử dụng song hành cả ngôn ngữ điện ảnh và ngôn ngữ sân khấu để kể một câu chuyện xuyên suốt về tâm tư người lính, từ giây phút lên đường cho đến ngày trở về.

Sự lựa chọn này không chỉ là sự thay đổi về mặt kỹ thuật, mà xuất phát từ một sự trăn trở sâu sắc: “Nếu chỉ dùng ngôn ngữ tài liệu thì không đủ, mà làm phim truyện thì quá khó khăn trong việc dựng lại chiến trường. Làm về tâm tư người lính và người thân của họ thì hay hơn”.

Theo đạo diễn, kịch phim là công cụ duy nhất để anh lột tả được những góc khuất thầm kín nhất của cuộc chiến, thậm chí là tâm tư của cả những liệt sĩ mãi mãi nằm lại chiến trường. Với anh, những người lính Vị Xuyên anh dũng bảo vệ biên cương của Tổ quốc hôm nay cũng mang tầm vóc và ý nghĩa thiêng liêng như cha ông tại Chi Lăng, Bạch Đằng ngày xưa.

Không dừng lại ở ánh đèn sân khấu, đạo diễn tính toán kỹ lưỡng vị trí ngồi của các cụm cựu chiến binh ngay trong khán phòng. Cách sắp đặt này khiến ranh giới giữa người diễn và người xem bị xóa nhòa, đưa khán giả trở lại những năm tháng hào hùng như đang thực sự sống trong chính câu chuyện.

Hiện thực khốc liệt và những điểm chạm nhân văn

Sức nặng của vở kịch nằm ở những khoảnh khắc đời thường nhất, nơi chiến tranh hiện hình qua những tổn thương vô hình của người trở về. Đạo diễn tập trung khai thác nhân vật người thương binh bị sang chấn tâm lý, một hiện thực chua xót mà nghệ thuật trước đây thường né tránh.

Phân cảnh người thương binh (diễn viên Hoàng Trọng Tài thủ vai) lên cơn điên loạn đúng dịp mùng 8/3 là một điểm nhấn ám ảnh. Trong cơn mê sảng, anh tưởng vợ mình là quân thù, vung vẩy, khua khoắng chiếc nạng gỗ và quát mắng điên cuồng. Hình ảnh chiếc nạng gỗ quất xuống sàn sân khấu khô khốc như tiếng nấc nghẹn của một thời đại. Đạo diễn kể lại: “Diễn vào đúng dịp mùng 8/3, có cảnh bạn ấy vùng vằng, cầm nạng khua khoắng rồi quát vợ, trông hơi "bạo lực" trên sân khấu. Lúc tập bạn ấy nhập vai quá thật, tôi phải yêu cầu tiết chế lại vì trên sân khấu nhìn ghê lắm, nhưng vẫn phải làm sao để giữ được sự đồng cảm của khán giả".

Giữa đỉnh điểm của sự điên loạn, tiếng hát ru bằng Chèo của người mẹ cất lên. Ngôn ngữ nghệ thuật truyền thống lúc này đóng vai trò như một sợi dây xoa dịu những linh hồn tan vỡ. Chèo không chỉ là âm nhạc, mà là sự kết nối của văn hóa cộng đồng để giải quyết những nỗi đau xã hội.

Cảnh cuối vở kịch, sau khi uống thuốc và dần tỉnh táo, người thương binh chìa bàn tay ra cho vợ nắm. Hai vợ chồng dắt nhau đi trên sân khấu trong ánh đèn vàng ấm áp. Một chi tiết nhỏ nhưng là lời khẳng định về sức mạnh của tình yêu và sự bao dung hậu chiến.

Những diễn viên “tay ngang” và hành trình thấu cảm

Một điểm đáng chú ý trong cách dàn dựng của vở kịch nằm ở lựa chọn con người. Thay vì đặt nặng yếu tố kỹ thuật, dự án ưu tiên những diễn viên trẻ có sự kết nối cảm xúc với câu chuyện, dù nhiều người chưa có kinh nghiệm sân khấu. NSƯT Phạm Lê Nam khẳng định anh chọn các bạn vì họ cùng độ tuổi với những người lính Vị Xuyên năm xưa - độ tuổi đôi mươi đầy khát vọng nhưng cũng sẵn sàng hy sinh.

Chính vì vậy, quá trình tập luyện cũng mang một màu sắc đặc biệt. Không chỉ học cách di chuyển hay nhập vai, các diễn viên còn được yêu cầu tiếp cận câu chuyện với một thái độ nghiêm túc, thậm chí có phần linh thiêng. “Làm về liệt sĩ thì không được đùa giỡn, phải đi thắp hương, xin các anh cho mình thể hiện vai diễn”, NSƯT Phạm Lê Nam nhấn mạnh. Ở đây, người trẻ không chỉ đóng vai, mà đang học cách chạm vào một phần lịch sử mà họ chưa từng sống trong đó.

Không dừng lại ở một vở diễn, NSƯT Phạm Lê Nam kỳ vọng xây dựng đội ngũ diễn viên thành Dám Sống Team - một hệ sinh thái nghệ thuật bền bỉ cho giới trẻ. Ngay trong tháng 6 hoặc tháng 8 tới, dự án “Những linh hồn trên sân ga” sẽ được khởi động, tiếp tục khai thác chất liệu lịch sử bằng lăng kính hiện đại. Bên cạnh đó, nhóm sẽ tập trung phát triển các sản phẩm trên YouTube, TikTok, Facebook để nghệ thuật truyền thống không còn xa lạ với Gen Z.

Thông qua “Xuân này con đã về”, ký ức Vị Xuyên không còn nằm yên trong những trang sách cũ. Nó đang sống trong hơi thở của người trẻ hôm nay, nhắc nhở chúng ta rằng lịch sử chưa bao giờ là quá khứ nếu chúng ta biết kể lại nó bằng trái tim chân thành nhất.

Dành cho những ai đã lỡ hẹn hoặc muốn một lần nữa đắm chìm trong không gian lịch sử bi tráng, “Xuân này con đã về” sẽ chính thức tái ngộ khán giả vào dịp 30/4 tới đây, tại Nhà hát Chèo Hà Nội. Đây không chỉ là một vở diễn, mà là một cuộc hành trình trở về với những giá trị cốt lõi của dân tộc thông qua nhịp đập của thế hệ hôm nay.