‘Nhanh - đúng - trúng - hay’ là căn cốt của nghề báo

(Sóng trẻ) - Gắn bó với báo chí từ những năm tháng chiến tranh ác liệt, nhà báo Bảo Dân đã chứng kiến gần như trọn vẹn hành trình phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam. Trong cuộc trò chuyện, ông chia sẻ những đổi thay của nghề, trách nhiệm của người làm báo trong thời đại số và niềm tin vào tương lai của báo chí giữa vòng xoáy chuyển động.

Phóng viên: Thưa nhà báo Bảo Dân, trước tiên ông có thể chia sẻ điều gì khiến ông lựa chọn gắn bó với nghề báo trong một chặng đường dài như vậy? 

Nhà báo Bảo Dân: Ở các thế hệ của chúng tôi đi làm, có được chọn nghề đâu. Học Đại học Tổng hợp, chưa kịp tốt nghiệp, đang làm dở luận văn năm thứ tư thì có yêu cầu của đất nước, của Đảng, người ta đến tận nơi chọn về Thông tấn xã làm nhà báo. Tất nhiên là trong nguyện vọng sâu xa thì có đề là ra trường muốn làm nhà báo, một là làm nhà báo hai là làm nghiên cứu lý luận phê bình văn học nghệ thuật. Người ở tổ chức người ta đến, người ta thấy có nguyện vọng là làm nhà báo thì người ta quyết định lấy 15 người của lớp Ngữ Văn mà tôi là bạn học chung của Cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng ấy.

Về cơ quan người ta tổ chức một khóa dạy nghiệp vụ 6 tháng bao gồm dạy nghiệp vụ báo chí, dạy cả triết học, cả chủ nghĩa xã hội khoa học và nghiệp vụ chụp ảnh. Đó là năm 1966, chiến tranh khá ác liệt, nhu cầu thông tin tuyên truyền đòi hỏi các cơ quan báo chí đến trường Đại học Tổng hợp chọn phóng viên. Đại bộ phận nhà báo thời tôi là nghề chọn người, chứ không phải người chọn nghề, đều theo phân công. 

Phóng viên: Khi nhìn lại hành trình làm nghề của mình, ông cảm thấy nghề báo đã thay đổi theo thời gian như thế nào? 

Nhà báo Bảo Dân: Cách đây 100 năm chủ tịch Hồ Chí Minh lúc đó giờ lấy tên Nguyễn Ái Quốc, cho ra mắt tờ báo đầu tiên, tờ báo khổ A4, để làm ra được tờ báo thì phải viết chữ ngược ở trên một mặt đá mài nhẵn sau đó đóng một tờ giấy vào để đọc xuôi thành một tờ báo. Sự kiện đó đánh dấu ở Việt Nam có một luồng báo chí khác so với trước đây.

Còn báo chí cách mạng do những người cách mạng Việt Nam hoạt động thì người ta tính từ 21/6/1925, từ đó đến nay lịch sử báo chí Việt Nam trải qua rất nhiều giai đoạn. Giai đoạn 1925 - 1945 là giai đoạn bí mật, chỉ có một vài tờ báo cách mạng yêu nước sản xuất từ nước ngoài chuyển vào Việt Nam, chủ yếu từ Trung Quốc. Cho đến năm 1945, mới thực sự có báo của Việt Nam do người Việt Nam làm, in ấn và phát hành tại Việt Nam. Tính mốc từ năm 1954 trở về sau này mới có báo chí cách mạng Việt Nam công khai và phổ cập trong xã hội. 

Các bậc tiền bối thì làm báo trong cái thế “một mình” tức là như chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là tổng biên tập, vừa là phóng viên, vừa là công nhân nhà in để in ra tờ báo gửi về nước qua những con tàu, có khi ba tháng sau mới tới, khó có được tính thời sự. 

Vậy hơn bao giờ hết, trong thời buổi 4.0 hiện nay vai trò của báo chí vẫn như cũ, chức năng tổ chức quần chúng, giáo dục quần chúng và thêm chức năng giải trí và thông tin kinh tế. Trong thời buổi công nghệ số như hiện nay, nếu làm báo theo lối cũ như tôi 60 năm về trước thì không sống được bởi vì cái yếu tố nhanh không có. Báo bây giờ là báo mạng, cập nhật theo phút hoàn toàn đáp ứng được yếu tố nhanh bởi sự bổ trợ của các thiết bị kỹ thuật, điều kiện kỹ thuật. Yếu tố tiếp theo là đúng, bây giờ hoàn toàn có thể kiểm tra được, sau khi sự kiện đó diễn ra vài phút thì rất nhiều tờ báo chính thống đưa tin liên quan, người phụ trách báo hoàn toàn có thể kiểm chứng được tính chính xác của sự kiện đó. Tiếp nữa là yếu tố trúng, thì hoàn toàn chủ động được, trúng quan điểm trúng thời cơ. Cuối cùng là đảm bảo yếu tố hay bởi nếu không hay người ta không đọc. Cái tài giỏi của nhà báo là tìm ra cái hấp dẫn để khai thác. 

Phóng viên: Trong một buổi giảng dạy của mình, ông đã có nhắc đến việc “nhà báo hiện nay phải tự cứu lấy mình”, vậy để tự cứu được bản thân, theo ông  mỗi nhà báo cần bồi dưỡng những kỹ năng gì? 

Nhà báo Bảo Dân: Nhà báo là một nghề cũng như các nghề khác, đòi hỏi năng khiếu. Nếu không có năng khiếu thì khó có thể trở thành một nhà báo giỏi được, mà chỉ là nhà báo trung bình, dễ chán nản mà bỏ nghề. Năng khiếu là sự tinh thông nghề nghiệp, ứng xử nghề nghiệp, say mê và trình độ. Trong năng khiếu cũng cần có trình độ chứ không phải tự nhiên mà có, nếu không học tập, không rèn luyện, không thể trở thành nhà báo giỏi. Những sản phẩm đầu tiên mà tôi viết gửi về cơ quan, có khi chỉ có mấy tên riêng là của mình còn đại bộ phận thông tin trong ấy là bị thay đổi. Vậy nên năng khiếu báo chí, hình thành từ lòng say mê yêu thích nhưng bên cạnh đó còn là sự rèn luyện, học tập, tôn chỉ nghề nghiệp. Không ai khi mới bắt đầu đã giỏi ngay. Năng khiếu của nhà báo là cực kỳ quan trọng. Ngoài ra còn phải rèn luyện cho mình một tay nghề cao, là bản lĩnh chính trị. Cần biết đặt vấn đề ở chỗ bạn đọc quan tâm. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy là nhà báo phải biết mình viết cái gì và viết cho ai, đây vừa là yêu cầu vừa là đòi hỏi vừa là trách nhiệm, cũng là năng lực của nhà báo. 

Phóng viên: Nói về vai trò định hướng xã hội của người làm báo, có ý kiến cho rằng “Trách nhiệm xã hội của nhà báo hiện nay không chỉ là đưa tin mà còn là bảo vệ niềm tin.” Quan điểm của ông đối với ý kiến trên như thế nào? 

Nhà báo Bảo Dân: Đây là vấn đề của ban biên tập, với tư cách là những người phụ trách tờ báo. Ban biên tập phải chỉ rõ cho phóng viên những yêu cầu cụ thể của nhiệm vụ, phóng viên cần tuân thủ đúng yêu cầu, mục đích, tôn chỉ hoạt động của tờ báo. Ví dụ như sau cơn bão, phóng viên sẽ đưa tin những gì, có hàng ngàn vấn đề sau cơn bão nhưng ở đây là chỗ viết về tình người, đó mới là nhà báo giỏi có khả năng bảo vệ niềm tin của bạn đọc. Đây là trách nhiệm nhưng cũng là cơ hội để thể hiện tài năng, thể hiện tình người của nhà báo. 

Phóng viên: Trong bối cảnh nhiều điều đang thay đổi, ông có lạc quan vào tương lai của nghề báo không ạ?

Nhà báo Bảo Dân: Tương lai của báo giấy sẽ không mất, chắc chắn sẽ còn bởi báo giấy có những vai trò riêng mà không hình thức báo nào thay thế được. Ở Việt Nam, tờ An ninh thế giới có thời điểm xuất bản lên tới 75 vạn bản, báo in từ 5 giờ chiều hôm trước đến 5 giờ chiều hôm sau, in đến đâu giao cho người phát hành đến đấy. Vậy nên tương lai của báo thì không thể nào là con số không, chừng nào còn con người, con văn hóa đọc chừng đó còn báo chí. Vấn đề đặt ra là để tồn tại trong thời đại này, báo chí cần đổi mới theo thời cuộc, theo trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật. AI có thể hỗ trợ, nhưng không thể nào thay thế hoàn toàn ở chỗ tâm tư tình cảm của người viết. AI không thể có những lời bình của những bạn học của Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nói gì khi ông mất mà phải là tình cảm con người. Trong điều kiện tinh gọn bộ máy, các tờ báo có thể bị giảm một số chuyên mục những tờ báo vẫn còn.